Từ lao động giá rẻ tới AI sản xuất Việt Nam: cuộc đổi vai không thể né
Sản xuất thông minh là mô hình sản xuất dùng trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn và robot tự động hóa để tối ưu vận hành, tăng năng suất, cải thiện chất lượng sản phẩm, đồng thời tạo ra các nhà máy thông minh có khả năng tự giám sát, dự báo và điều chỉnh quy trình theo thời gian thực nhằm nâng cấp vị thế hàng hóa trên chuỗi cung ứng toàn cầu. Điểm nhấn của giai đoạn mới là lợi thế lao động giá rẻ đã chạm trần; chi phí thấp không còn là nền tảng đủ để giữ chân FDI hay leo thang trong chuỗi cung ứng. Các tập đoàn bắt đầu dịch chuyển kỳ vọng từ “Made in Vietnam” sang “Engineered in Vietnam”, đòi hỏi Việt Nam phải chuyển trọng tâm từ số lượng lao động sang giá trị tạo ra trên mỗi lao động. Câu hỏi không còn là có bao nhiêu công nhân, mà là bao nhiêu kỹ sư, chuyên gia có thể thiết kế, vận hành và cải tiến hệ sinh thái AI-IoT-robot.
Digital Twin: bản sao số mở đường cho nhà máy thông minh
Nếu muốn đi thẳng vào kỷ nguyên nhà máy thông minh, Việt Nam phải bắt đầu từ dữ liệu gắn với hiện trường, và đây là lý do Digital Twin trở thành mảnh ghép chiến lược. Tại Nhà máy Đạm Phú Mỹ, giải pháp Digital Twin 360° đang tái hiện toàn bộ khu vực Urea, Ammonia, NPK, CO2, khu phụ trợ, kho, văn phòng trên không gian số, liên kết dữ liệu tài sản, thông tin kỹ thuật, lịch sử bảo trì và vận hành thành một bức tranh thống nhất. Thiết kế dự án xác định gần 900 trường thông tin tĩnh và hơn 300 trường thông tin thời gian thực tại các khu vực sản xuất, tạo nền tảng dữ liệu đủ sâu cho AI. Theo đánh giá, khi dữ liệu đã được tổ chức theo tài sản, trạng thái và quy trình, doanh nghiệp có thể tiến lên các bài toán AI sản xuất Việt Nam như phát hiện bất thường, dự báo tình trạng thiết bị hay xây dựng trợ lý kỹ thuật theo ngữ cảnh.
Tự động hóa không còn đủ: bước nhảy sang thông minh hóa với robot và AI
Trong nhiều thập kỷ, tự động hóa chủ yếu là cho máy lặp lại thao tác lập trình sẵn; mô hình này đang lộ rõ giới hạn vì máy móc không thể tự “suy nghĩ” khi gặp sự cố hay cần tối ưu hóa vận hành. Robot tự động hóa thế hệ mới kết hợp AI đang thay đổi câu chuyện: chúng tham gia sâu vào kiểm tra chất lượng linh kiện, phát hiện lỗi, bảo trì, bảo dưỡng thiết bị – những khâu từng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào con người. Theo tiến sĩ Nguyễn Văn Trường, nếu tận dụng được hết tiềm năng của robot, AI và tự động hóa, Việt Nam không chỉ chuyển từ nhà máy truyền thống sang nhà máy thông minh, mà còn tạo ra công việc mới và khuếch đại năng suất lao động trong công nghiệp sản xuất. Điều quan trọng là robot không đơn thuần thay thế con người; lao động được dịch chuyển sang các vai trò thiết kế, tích hợp và vận hành hệ thống công nghệ cao.
Những cánh chim đầu đàn: từ dây chuyền SMT tới bản đồ công nghệ cao
Một tín hiệu tích cực cho AI sản xuất Việt Nam là đã có doanh nghiệp không chờ đợi mà tự bước vào vùng thử nghiệm công nghệ lõi. Dây chuyền SMT công nghệ cao của một nhà sản xuất thiết bị viễn thông đã nâng tổng công suất lên 1 triệu thiết bị mỗi tháng nhờ hệ thống sản xuất mới. Tỷ lệ sản phẩm thành công trên dây chuyền đã vượt 99%, trong khi năng suất nhà máy tăng trên 4% chỉ sau nửa năm áp dụng AI thị giác kiểm tra bo mạch tự động. Không dừng ở sản xuất, doanh nghiệp này còn nhận thiết kế sản phẩm công nghệ mới theo đơn đặt hàng khắt khe từ đối tác Hàn Quốc và nghiên cứu các thế hệ thiết bị Wi-Fi 8, laptop, PC, camera và box AI tại biên. Những trường hợp như vậy cho thấy khi robot tự động hóa, AI và chuyển đổi số được nhìn như bài toán sống còn chứ không phải khẩu hiệu, hàng hóa “Make in Vietnam” có thể tiến dần tới chuẩn công nghệ cao, thay vì chỉ là hàng gia công giá rẻ.
Đào tạo nhân lực AI: nếu chậm, Việt Nam sẽ lỡ chuyến tàu Engineered in Vietnam
Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở thiết bị mà ở con người. Lợi thế nhân công giá rẻ từng giúp Việt Nam trở thành điểm đến FDI sản xuất giờ đã chạm trần, trong khi nhu cầu của các tập đoàn chuyển từ “Made in Vietnam” sang “Engineered in Vietnam” – thiết kế và nghiên cứu ngay tại chỗ. Đào tạo nhân lực AI, kỹ sư biết vận hành hệ thống IoT, dữ liệu lớn và robot tự động hóa vì thế không còn là lựa chọn mà là điều kiện để không bị bỏ lại phía sau. Các chuyên gia nhấn mạnh chiến lược nhân tài phải liên ngành, kết hợp nâng cấp kỹ năng cho lao động hiện hữu với thế hệ kỹ sư trẻ có tư duy hệ thống, khả năng kết nối nhiều lĩnh vực. Các trường đại học cần đi cùng doanh nghiệp để đưa công nghệ mới vào giáo trình, xây dựng đội ngũ vừa vững chuyên môn vừa biết tích hợp nhiều công nghệ vào một sản phẩm cụ thể. Chỉ khi đó, ba trụ cột năng lực công nghệ, năng lực sản xuất và năng lực đổi mới sáng tạo mới đủ mạnh để Việt Nam mơ tới vị thế trung tâm công nghệ trong khu vực.
