Bệnh ít gặp không có nghĩa là ít nguy hiểm
Bệnh não mô cầu là bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể xâm nhập vào máu hoặc màng não và dẫn đến nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn hay viêm màng não cấp tính. Tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn cúm, sởi hoặc sốt xuất huyết, nhưng không thể vì thế mà xem nhẹ nguy cơ với từng người.
Ổ dịch gần đây tại một trường học ở TP.HCM đã đưa nguy cơ lây lan trong cộng đồng trở lại mối quan tâm. Đây không phải lý do để hoang mang, nhưng là lời nhắc rằng số ca ít không đồng nghĩa hậu quả nhẹ: bệnh có thể khởi phát với triệu chứng không đặc hiệu rồi chuyển nặng trong thời gian ngắn.
Theo Tiến sĩ, bác sĩ Lê Kiến Ngãi, người bệnh trong trường hợp tối cấp có thể tử vong trong vòng 24 giờ từ khi xuất hiện triệu chứng; ngay cả khi được chẩn đoán sớm và điều trị bằng kháng sinh, tỷ lệ tử vong do bệnh xâm lấn vẫn có thể ở mức 10-15%.
Nguồn lây có thể là người vẫn khỏe mạnh
Điểm khó kiểm soát của lây não mô cầu là người mang vi khuẩn không nhất thiết có vẻ ngoài của một người bệnh. Vi khuẩn có thể cư trú ở vùng hầu họng mà không gây triệu chứng, nhưng vẫn truyền sang người khác qua dịch tiết đường hô hấp và nước bọt khi tiếp xúc gần.
Khoảng 5-10% dân số có thể mang vi khuẩn trong họng khi vẫn khỏe mạnh; tỷ lệ ở thanh thiếu niên có thể lên tới 20-25%. Những con số này lý giải vì sao việc lần tìm nguồn lây chỉ dựa vào người đang ho, sốt hay có biểu hiện rõ ràng là không đủ. Ho, hắt hơi, tiếp xúc gần kéo dài hoặc dùng chung cốc uống nước đều có thể tạo cơ hội truyền vi khuẩn.
Với học sinh, bài học thực tế không phải là nghi ngờ mọi bạn cùng lớp, mà là hạn chế dùng chung vật dụng cá nhân, giữ vệ sinh hô hấp và báo cho người lớn khi có dấu hiệu bất thường. Môi trường chung khiến việc phòng ngừa cần dựa vào thói quen của cả tập thể, thay vì chờ xác định được người mang trùng.
Trường học tạo điều kiện tiếp xúc gần, nhưng không đồng nghĩa chắc chắn bùng dịch
Não mô cầu trường học là mối quan tâm có cơ sở: học sinh học tập và sinh hoạt trong không gian chung, đôi khi ở phòng kín, ít thông thoáng hoặc dùng chung đồ uống, dụng cụ ăn uống. Tiếp xúc gần lặp lại trong thời gian dài có thể làm tăng cơ hội vi khuẩn lan truyền, nhất là khi người mang trùng không có triệu chứng để nhận biết.
Tuy vậy, có ca bệnh trong trường không tự động đồng nghĩa sẽ có ổ dịch lan rộng. Nguy cơ còn tùy mức độ tiếp xúc, đặc điểm vi khuẩn và khả năng miễn dịch của những người liên quan. Sự phân biệt này quan trọng: không nên gây hoảng sợ, nhưng cũng không nên đợi đến khi xuất hiện thêm ca bệnh mới phối hợp ứng phó.
Khi xác định ca bệnh, cơ sở y tế và y tế dự phòng cần nhanh chóng đánh giá người tiếp xúc gần, xem xét chỉ định kháng sinh dự phòng theo hướng dẫn chuyên môn, lý tưởng trong 24 giờ đầu. Nhà trường cần phối hợp giám sát sức khỏe, phát hiện sớm trường hợp nghi ngờ và thực hiện các biện pháp phòng bệnh phù hợp.
Nhận biết sớm, kiểm tra miễn dịch và hành động đúng
Não mô cầu có thể khởi đầu bằng sốt, đau đầu hoặc đau họng, rồi nhanh chóng tiến triển thành nhiễm khuẩn huyết, sốc nhiễm khuẩn hay viêm màng não. Sốt cao, đau đầu dữ dội, nôn, cứng gáy, lơ mơ hoặc ban xuất huyết, ban tím không mất màu khi ấn là những dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp. Không cần chờ xuất hiện đủ triệu chứng mới đưa người bệnh đến cơ sở y tế.
Phòng bệnh cũng cần tính đến khoảng trống miễn dịch. Các nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y có thể gây bệnh xâm lấn, trong khi một loại vaccine không nhất thiết bảo vệ đồng thời trước tất cả các nhóm. Gia đình nên trao đổi với nhân viên y tế về lịch tiêm phù hợp với độ tuổi, tiền sử tiêm chủng và phạm vi bảo vệ cần thiết, thay vì mặc định một mũi vaccine bao phủ mọi nguy cơ.
Kết luận không phải là trường học cần sống trong sợ hãi, mà là phải chuẩn bị trước khi bệnh biểu hiện rõ. Khi lây truyền có thể âm thầm còn diễn tiến bệnh có thể rất nhanh, phát hiện sớm, phối hợp y tế và xử trí kịp thời là cách thiết thực nhất để giảm nguy cơ cho cả người bệnh lẫn cộng đồng.
