Ít ca mắc không đồng nghĩa với ít nguy cơ
Bệnh não mô cầu là bệnh nhiễm khuẩn do Neisseria meningitidis, có thể cư trú ở vùng mũi họng, lây qua dịch tiết hô hấp khi tiếp xúc gần và gây bệnh xâm lấn nguy hiểm ở một số người. Vì thế, tỷ lệ mắc thấp không bảo đảm nguy cơ bùng phát dịch bệnh thấp: vi khuẩn có thể lưu hành âm thầm rồi lan trong nhóm người tiếp xúc thường xuyên. Một ổ dịch tại trường học ở Thành phố Hồ Chí Minh vừa qua đã nhắc cộng đồng rằng số ca ít không đồng nghĩa với hậu quả nhẹ. Đại diện Viện Pasteur TP.HCM cho biết, từ đầu năm đến nay, khu vực phía Nam ghi nhận 42 ca mắc, trong đó 7 người tử vong; năm 2025 có 39 ca và 6 trường hợp tử vong, còn năm 2024 có 12 ca và một người tử vong. Những con số ấy cho thấy lý do cần cảnh giác: căn bệnh hiếm gặp vẫn có thể tạo ra cụm ca bệnh nghiêm trọng.
Nguồn lây âm thầm gặp môi trường tiếp xúc gần
Nguyên nhân chính khiến bệnh khó bị chặn từ sớm là người mang vi khuẩn có thể hoàn toàn khỏe mạnh. Neisseria meningitidis cư trú ở mũi họng mà không gây triệu chứng, nhưng người mang vẫn có thể truyền vi khuẩn cho người khác mà không biết mình đang mang mầm bệnh. Việc lây truyền vi khuẩn chủ yếu xảy ra qua dịch tiết đường hô hấp khi ho, hắt hơi hoặc tiếp xúc gần; nói chuyện gần và dùng chung vật dụng cá nhân cũng có thể tạo cơ hội phát tán. Trường học, ký túc xá và nơi sinh hoạt tập trung vì vậy dễ trở thành điểm khuếch đại: nhiều người gặp nhau thường xuyên, trong khi không thể nhận diện nguồn lây chỉ bằng vẻ ngoài. Không phải ai mang vi khuẩn cũng mắc bệnh; nguy cơ còn phụ thuộc vào đặc điểm vi khuẩn và mức bảo vệ của cơ thể. Đây là lý do một vài ca rải rác có thể bất ngờ thành ổ dịch.
Bệnh có thể chuyển nặng trong thời gian rất ngắn
Điều khiến não mô cầu trở thành tình trạng khẩn cấp không chỉ là khả năng lây lan, mà còn là tốc độ diễn tiến. Từ trạng thái khỏe mạnh với sốt hoặc đau họng ban đầu, người bệnh có thể chuyển sang nhiễm trùng huyết, viêm màng não mủ và tử vong trong vòng 24 giờ. Vì vậy, chờ triệu chứng tự hết hoặc đợi phát ban mới tìm trợ giúp là lựa chọn nguy hiểm. Khi trẻ sốt kèm đau đầu dữ dội, nôn, lừ đừ, cổ cứng, rối loạn ý thức hoặc xuất hiện chấm xuất huyết trên da, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Nếu phát hiện ca nghi ngờ hoặc xác định, việc khoanh vùng, truy vết người tiếp xúc gần và chỉ định kháng sinh dự phòng cần được tiến hành trong 24 giờ đầu. Tốc độ phản ứng của gia đình, nhà trường và y tế có thể quyết định cơ hội ngăn bệnh lan rộng.
Khoảng trống miễn dịch làm tăng nguy cơ bùng phát
Một ổ dịch dễ hình thành hơn khi nhiều người chưa có miễn dịch bảo vệ phù hợp. Sức đề kháng cộng đồng không chỉ phụ thuộc vào tình trạng sức khỏe từng cá nhân, mà còn vào mức độ bao phủ vắc-xin; việc tiêm chủng não mô cầu chưa đạt độ bao phủ tuyệt đối, tạo khoảng trống để vi khuẩn lưu hành và gây bệnh khi có cơ hội. Các nhóm huyết thanh thường gây bệnh xâm lấn gồm A, B, C, W và Y; vắc-xin có phạm vi bảo vệ khác nhau, nên đã tiêm một loại không có nghĩa là được bảo vệ trước tất cả các nhóm. Trẻ em và thanh thiếu niên có nhiều tiếp xúc xã hội nhưng mức miễn dịch không đồng đều, khiến nhóm này dễ bị ảnh hưởng khi vi khuẩn độc lực cao xuất hiện. Gia đình và nhà trường nên duy trì rửa tay, không dùng chung vật dụng có thể dính dịch tiết, giữ nơi sinh hoạt thông thoáng và trao đổi với nhân viên y tế về loại vắc-xin, nhóm huyết thanh được bảo vệ cùng lịch tiêm phù hợp.
