Người khỏe mạnh có thể là mắt xích lây truyền vô hình
Não mô cầu là vi khuẩn có thể cư trú ở vùng hầu họng của người khỏe mạnh mà không gây triệu chứng, nhưng vẫn lây sang người khác và đôi khi xâm nhập máu hoặc màng não, gây bệnh nặng. Chính trạng thái mang khuẩn âm thầm này khiến việc truy tìm nguồn lây khó hơn nhiều so với việc lần theo một người đang có triệu chứng rõ ràng. Ước tính khoảng 5–10% dân số mang vi khuẩn ở hầu họng tại một thời điểm; tỷ lệ có thể cao hơn ở thanh thiếu niên. Vi khuẩn phát tán qua giọt bắn chứa dịch tiết mũi họng khi ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần, có thể ở khoảng cách lên đến 2 m. Người mang khuẩn không biết mình có thể truyền bệnh, nên các ca được phát hiện sau đó không nhất thiết có một mối liên hệ dễ nhận ra.
Vì sao ca bệnh có thể rải rác mà vẫn đáng lo?
Hai người cùng mắc bệnh trong một khu vực không nhất thiết quen biết, sống gần nhau hay có chung một điểm tiếp xúc. Người mang khuẩn không triệu chứng có thể làm vi khuẩn lan qua nhiều mắt xích, khiến ca bệnh xuất hiện rải rác và nguồn lây khó xác định. Nguy cơ truyền nhiễm tăng trong gia đình, trường học, ký túc xá, doanh trại và những nơi sinh hoạt tập thể, nơi việc tiếp xúc gần hoặc kéo dài diễn ra thường xuyên. Vì thế, không nên chờ đến khi tìm được một chuỗi lây rõ ràng mới xem nguy cơ nghiêm túc. Bùng phát não mô cầu có thể bắt đầu từ những ca tưởng như không liên quan, trong khi vi khuẩn đã âm thầm lưu hành trong cộng đồng.
Cà Mau ghi nhận hai phụ nữ 33 và 46 tuổi tử vong vì viêm não mô cầu tại xã Sông Đốc; hai người không quen biết, sống cách nhau khoảng 7 km và không rời địa phương trong hai tuần trước khi phát bệnh. Ngành y tế chưa xác định được mối liên hệ dịch tễ giữa họ. Diễn biến này nhắc rằng ca bệnh não mô cầu không chỉ xảy ra ở trẻ em hay thanh thiếu niên: người trưởng thành cũng có thể mắc bệnh.
Ít ca không có nghĩa là ít khẩn cấp
So với cúm, sởi hay sốt xuất huyết, số ca não mô cầu có thể thấp hơn, nhưng bệnh vẫn được xếp vào nhóm tình trạng y tế khẩn cấp vì diễn tiến nhanh và hậu quả có thể rất nặng. Sau khi vượt qua niêm mạc hầu họng, vi khuẩn có thể vào máu gây nhiễm khuẩn huyết hoặc xâm nhập màng não gây viêm màng não. Bệnh có thể trở nặng trong thời gian ngắn; bởi vậy, chờ xem triệu chứng có tự hết không là lựa chọn nguy hiểm.
Các triệu chứng não mô cầu cần được nhận biết sớm gồm sốt cao đột ngột, đau đầu dữ dội, buồn nôn hoặc nôn, cứng cổ, lơ mơ, li bì và co giật. Người bệnh cũng có thể nổi chấm hoặc mảng xuất huyết đỏ sẫm, tím, thường không nhạt màu khi ấn. Nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo, cần tìm trợ giúp y tế khẩn cấp, không tự chờ theo dõi tại nhà. Từ đầu năm đến thời điểm các báo cáo được công bố, khu vực phía Nam ghi nhận 42 ca mắc và 7 trường hợp tử vong; con số này càng cho thấy không thể đánh giá mức nguy hiểm chỉ bằng tổng số ca.
Phòng bệnh cần đi trước việc truy nguồn lây
Khi nguồn lây có thể là người khỏe mạnh, truy vết vẫn cần thiết nhưng không thể thay thế phòng ngừa chủ động. Vắc xin não mô cầu là biện pháp quan trọng; các vắc xin hiện có giúp phòng những nhóm huyết thanh A, B, C, W và Y. Trẻ em và người lớn nên được bác sĩ tư vấn tiêm đầy đủ, đúng lịch theo độ tuổi và tình trạng cá nhân. Với trẻ, việc hoàn tất các mũi tiêm phù hợp trước khi bước vào nhà trẻ, trường học hoặc ký túc xá là một hướng chuẩn bị đáng cân nhắc, vì môi trường tập trung tạo nhiều cơ hội tiếp xúc gần.
Người tiếp xúc gần với ca bệnh nên phối hợp với cơ quan y tế để được đánh giá và dùng kháng sinh dự phòng nếu có chỉ định; không tự mua thuốc. Đây là điểm quan trọng: thuốc dự phòng không phải lựa chọn tự xử lý theo suy đoán, còn tiêm chủng cần được tư vấn phù hợp. Hai ca tử vong ở người lớn tại Cà Mau là lời nhắc rõ ràng rằng tuổi tác không loại trừ nguy cơ. Kết luận cần nhớ rất đơn giản: đừng đợi truy ra chính xác người lây mới hành động; nhận biết dấu hiệu khẩn cấp, phối hợp y tế và tiêm phòng đúng lịch mới giúp giảm khoảng trống bảo vệ.
