AI nên là người bạn học, không phải người làm bài thay
AI trong giáo dục là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ học sinh tìm kiếm thông tin, củng cố kiến thức và phát triển kỹ năng, đồng thời giúp giáo viên thiết kế hoạt động học tập phù hợp hơn. Giá trị của công cụ này nằm ở khả năng mở thêm lối tiếp cận bài học, chứ không phải cung cấp đáp án để chép lại. Tại Trường THCS Vĩnh Phúc ở phường Phú Tân, giáo viên hướng dẫn học sinh dùng AI an toàn, có trách nhiệm và để nuôi dưỡng khả năng tự học. Cách tiếp cận ấy đáng được xem là nguyên tắc cốt lõi: AI hỗ trợ học sinh ôn lại phần chưa hiểu, gợi ý từng bước giải bài Toán, Vật lý, Hóa học, tìm ý tưởng thuyết trình và sắp xếp việc học. Nhưng nếu các em chỉ lấy lời giải có sẵn, lợi ích trước mắt sẽ đổi bằng việc không nắm được kiến thức để vận dụng khi làm bài.
Cơ hội học tập cần mở rộng tới mọi cách tiếp nhận
Tiềm năng của AI hiện rõ khi đặt cạnh nhu cầu học tập của trẻ khiếm thính. Tại Trung tâm Hỗ trợ phát triển Giáo dục hòa nhập - Cam Ly, AI đang được đưa vào một hướng dạy học mới. Với các em vốn học tốt qua hình ảnh và quan sát trực tiếp, nhưng gặp trở ngại khi giao tiếp để tìm đúng thông tin cần thiết, video hướng dẫn và công cụ AI có thể bổ sung những cách tiếp cận mà lớp học thông thường chưa luôn đáp ứng. Khánh Linh, học sinh lớp 7, dùng các ứng dụng như ChatGPT để hỏi về kỹ thuật làm bánh khi xem hướng dẫn trên mạng. Trung tâm đang dạy chữ, dạy nghề cho 270 trẻ khuyết tật, trong đó có 160 trẻ khuyết tật nghe, nói. Những trải nghiệm như vậy cho thấy AI cho trẻ khiếm thính không chỉ hỗ trợ học một kỹ năng cụ thể; khi kết hợp với giáo viên, hình ảnh trực quan và ngôn ngữ ký hiệu, công nghệ có thể góp phần mở rộng học tập hòa nhập.
Các dự án công nghệ số tại trung tâm còn đưa video ngôn ngữ ký hiệu vào bài học, cùng hoạt động tiếng Anh và lắp đặt robot, để nội dung trực quan và phù hợp hơn với cách tiếp nhận của học sinh. Đây là hướng đi có ý nghĩa: hòa nhập không phải yêu cầu mọi học sinh học theo một khuôn, mà là thiết kế thêm con đường để các em tham gia, thực hành và thể hiện năng lực.
Học cách kiểm chứng cũng quan trọng như học cách hỏi
AI có thể trả lời trôi chảy nhưng điều đó không bảo đảm thông tin luôn đúng hoặc phù hợp. Học sinh cần tập đặt câu hỏi rõ, đối chiếu câu trả lời với bài học và nguồn đáng tin cậy, rồi tự rút ra kết luận. Với bài văn, có thể tham khảo gợi ý nhưng phải chọn ý và diễn đạt bằng lời của mình; với mã lập trình, cần hiểu câu lệnh và nguyên lý thay vì sao chép. Đó không phải rào cản công nghệ, mà là cách biến công cụ thành bài tập tư duy. Giáo viên cũng cần hướng dẫn học sinh nhận biết giới hạn của AI, bảo vệ dữ liệu cá nhân và trung thực trong học tập. Tại Trường THCS Vĩnh Phúc, hoạt động này được đặt cạnh việc phát triển năng lực tự học, thay vì khuyến khích tiếp nhận mọi câu trả lời. Nếu thiếu định hướng, AI dễ làm nhanh phần việc trước mắt nhưng khiến người học bỏ qua quá trình quan trọng nhất: hiểu vì sao một đáp án đúng.
- Dùng AI để xin gợi ý, giải thích từng bước hoặc tìm thêm cách luyện tập, không yêu cầu làm thay toàn bộ nhiệm vụ.
- Kiểm tra thông tin bằng kiến thức đã học và nguồn phù hợp trước khi sử dụng.
- Tự trình bày kết quả bằng suy nghĩ của mình; không chia sẻ dữ liệu cá nhân hoặc nội dung riêng tư.
Từ thử nghiệm đến năng lực học tập lâu dài
AI sẽ có ích hơn khi nhà trường dạy cách sử dụng song song với kiến thức môn học. Theo kế hoạch của Sở Giáo dục và Đào tạo, từ năm học 2026–2027, các trường tổ chức nội dung giáo dục AI với thời lượng cốt lõi 12 tiết mỗi lớp mỗi năm, đồng thời tích hợp vào môn học và hoạt động phù hợp. Trường THCS Vĩnh Phúc cũng quan tâm tạo điều kiện để giáo viên tham gia tập huấn về AI. Đây là cơ hội để việc sử dụng công nghệ không dừng ở thử nghiệm riêng lẻ, mà gắn với năng lực đánh giá, đạo đức và trách nhiệm số. Câu hỏi quan trọng không phải học sinh có dùng AI hay không, mà là sau khi dùng, các em hiểu thêm điều gì và có thể tự làm được gì. Nếu công cụ giúp trẻ khiếm thính tiếp cận bài học, giúp học sinh phổ thông khắc phục chỗ chưa hiểu, còn giáo viên giữ vai trò định hướng, AI có thể mở rộng cơ hội mà không thu hẹp tư duy. Kết luận nên rõ ràng: hãy dạy học sinh dùng AI có chọn lọc, kiểm chứng và tự chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình.
