Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp: Một định nghĩa và bước ngoặt chính sách
Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi là một chương trình tích hợp thống nhất, dùng chung một khung mục tiêu, ngân sách và cơ chế điều hành để tập trung nguồn lực cho phát triển nông thôn, vùng dân tộc thiểu số và miền núi, đồng thời gắn kết các mục tiêu giảm nghèo, an sinh xã hội, phát triển con người và bảo tồn văn hóa trên cùng một địa bàn. Việc Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư chương trình này đã mở ra một giai đoạn mới trong tổ chức thực hiện chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đây không chỉ là sự sáp nhập cơ học các chương trình, mà là phép thử cho khả năng chuyển đổi mô hình quản trị phát triển theo hướng tích hợp chính sách phát triển, giảm thủ tục và tăng hiệu quả đầu tư.
808.558 tỷ đồng và bước ngoặt tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia
Điểm nhấn gây chú ý nhất là quy mô nguồn lực: tổng nguồn lực thực hiện trong giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng. Đây là khoản đầu tư phát triển 2026-2030 chưa từng có cho nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số, với cấu phần ngân sách Trung ương 345.000 tỷ đồng và ngân sách địa phương 395.392 tỷ đồng. Nhưng điều đáng nói hơn là cách chi, không chỉ là con số. Một trích dẫn đáng lưu ý là: “Chính phủ dự kiến cơ cấu lại nguồn lực theo hướng tăng mạnh tỷ trọng chi đầu tư phát triển lên khoảng 75%, giảm chi thường xuyên xuống còn khoảng 25%”. Nghĩa là, thay vì nuôi bộ máy, ngân sách phải chảy nhiều hơn vào công trình, sinh kế, dịch vụ trực tiếp cho người dân vùng dân tộc miền núi.
Tích hợp chính sách phát triển: Giảm thủ tục có đủ để tăng hiệu quả?
Chương trình mới hợp nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa, giáo dục, nông thôn mới – giảm nghèo – phát triển dân tộc miền núi và chăm sóc sức khỏe, dân số. Việc tích hợp chính sách phát triển này được kỳ vọng khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo nhiệm vụ, thủ tục và nguồn vốn, qua đó tập trung nguồn lực cho đầu tư phát triển và tăng quyền chủ động của địa phương. Cốt lõi ở đây là tái thiết kế nhiệm vụ theo nhóm vấn đề, chuẩn hóa mục tiêu, đối tượng, địa bàn và sản phẩm đầu ra, đồng thời giảm đầu mối, giảm văn bản và thủ tục trung gian. Tuy nhiên, tích hợp không đồng nghĩa với “cộng dồn” văn bản. Nếu chỉ gộp tiêu đề mà giữ nguyên lối quản lý cũ, chương trình có nguy cơ biến thành một siêu bộ hồ sơ khiến cấp cơ sở lại chìm trong giấy tờ.
Từ hỗ trợ cho không đến sinh kế bền vững cho vùng dân tộc miền núi
Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn là địa bàn khó khăn với địa hình rộng, dân cư phân tán, hạ tầng thiếu đồng đều và khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản còn hạn chế. Vì thế, phát triển dân tộc miền núi không thể chỉ là vài tuyến đường hay công trình trường lớp riêng lẻ. Chương trình đặt mục tiêu tăng thu nhập bình quân nông thôn gấp 2,5–3 lần so với năm 2020, trong đó thu nhập người dân tộc thiểu số đạt bằng 1/2 bình quân cả nước, đồng thời giảm tỷ lệ hộ nghèo đa chiều vùng này xuống dưới 10%. Quan trọng hơn, tư duy hỗ trợ phải chuyển từ “cho không” sang hỗ trợ có điều kiện, tập trung vào phát triển sản xuất và sinh kế bền vững. Nếu không, 808.558 tỷ đồng chỉ giải quyết thiếu hụt ngắn hạn, chứ không tạo được năng lực tự vươn lên cho người dân.
Làm thế nào để biến cam kết thành kết quả giai đoạn 2026-2030?
Việc Quốc hội thông qua chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp chỉ là bước khởi đầu; thách thức nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Nghị quyết yêu cầu quản lý tập trung, thống nhất mục tiêu, lồng ghép các nguồn vốn có cùng nội dung trên cùng địa bàn và phân cấp mạnh theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Chính phủ sẽ quy định cụ thể việc lồng ghép nguồn vốn, bảo đảm công khai, minh bạch, đồng thời tạo thuận lợi để các địa phương chủ động, sáng tạo. Một mốc quan trọng là: tại kỳ họp Quốc hội đầu năm 2030, Chính phủ phải báo cáo kết quả thực hiện giai đoạn 2026-2030 và đề xuất nguồn lực cho giai đoạn 2031-2035. Đây nên được xem như “bài kiểm tra” thực chất: 808.558 tỷ đồng có chuyển thành trường học, trạm y tế, sinh kế xanh ở bản làng hay vẫn nằm trên báo cáo?
