Tái định cư Lai Châu: Chính sách bảo vệ cộng đồng trước lũ quét và sạt lở đất
Tái định cư Lai Châu là chương trình di dời và xây dựng khu ở mới an toàn cho các hộ dân, đặc biệt là cộng đồng dân tộc thiểu số Mảng, đang sinh sống ở vùng núi biên giới thường xuyên đối mặt nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, nhằm bảo đảm nơi ở lâu dài gắn với sinh kế ổn định và an ninh trật tự khu vực. Đây không phải dự án xây nhà đơn thuần, mà là lựa chọn chính sách dứt khoát: chuyển từ tư duy “chống đỡ khi thiên tai xảy ra” sang “bảo vệ người dân trước khi thảm họa ập đến”. Quyết định hỗ trợ 100 tỷ đồng từ dự phòng ngân sách Trung ương để xây khu tái định cư Mường Than thể hiện rất rõ quan điểm đó. Sau trận lũ quét ngày 17/7 ở Mường Than khiến 17 người thương vong, hàng trăm héc-ta lúa, hoa màu, vật nuôi và tài sản bị cuốn trôi, vùi lấp, khoảng 200 hộ dân bị ảnh hưởng và hàng trăm hộ nằm trong vùng nguy hiểm buộc phải di dời. Khi hiểm họa đã hiện hữu, không còn lựa chọn “ở lại”: hoặc Nhà nước hành động khẩn cấp, hoặc người dân tiếp tục sống trong vùng tử thần.
52 hộ dân tộc thiểu số Mảng: Từ nỗi lo mùa mưa tới cơ hội an cư
Nhìn vào câu chuyện của 52 hộ dân tộc thiểu số Mảng tại bản Pa Cheo, có thể thấy tái định cư Lai Châu không phải khái niệm trên giấy mà là thay đổi cuộc đời cụ thể. Nhiều năm qua, cứ đến mùa mưa là hơn 50 hộ Mảng lo sợ từng cơn mưa lớn, bởi nhà nằm ngay vùng có nguy cơ sạt lở cao. Họ không lựa chọn được nơi sinh ra, nhưng Nhà nước hoàn toàn có thể giúp họ lựa chọn nơi ở an toàn hơn. Dự án di dời 52 hộ, 264 nhân khẩu khỏi vùng lũ quét, sạt lở đất để đến khu tái định cư mới với đường, điện, nước, trường học đang dần hình thành đã tạo ra bước ngoặt. Nhà mới không chỉ là mái che, mà là lời cam kết bảo vệ cộng đồng yếu thế. Hệ thống hạ tầng – từ đường giao thông, cấp nước, đến trường mầm non – là cách Nhà nước nói với người dân Mảng rằng: họ không bị bỏ lại phía sau trong cuộc chiến với biến đổi khí hậu và thiên tai.
Khu tái định cư Mường Than: 100 tỷ đồng để không ai phải quay lại vùng sạt lở
Quyết định số 1742/QĐ-TTg về hỗ trợ tỉnh Lai Châu xây dựng khu tái định cư tập trung tại xã Mường Than đặt ra một nguyên tắc rõ ràng: di dời phải gắn với sinh kế bền vững, “tuyệt đối không để người dân quay lại vùng sạt lở”. Nghĩa là 100 tỷ đồng không chỉ để dựng nhà mới, mà còn để thiết kế cuộc sống mới: đất sản xuất, hạ tầng kết nối, dịch vụ công cơ bản. Ưu điểm lớn của chính sách này là coi tái định cư như một phần của chiến lược phát triển kinh tế – xã hội vùng biên, chứ không phải giải pháp tình thế. Chính phủ yêu cầu tỉnh Lai Châu phải cân đối thêm nguồn lực địa phương, sử dụng kinh phí công khai, minh bạch, đúng mục đích, đúng đối tượng, không để thất thoát, tiêu cực. Nếu nguồn lực bị dùng sai, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ đề xuất thu hồi về ngân sách Trung ương. Đó là thông điệp cứng rắn: bảo vệ cộng đồng không thể dựa trên một dự án xây dựng làm cho xong.
Từ Pa Cheo tới Mường Than: Hình mẫu cho chính sách bảo vệ cộng đồng
Nhìn tiến độ dự án Pa Cheo – từ việc đấu nối hệ thống điện, hoàn thiện đường chính, cấp nước sạch, xây trường mầm non – có thể thấy khi tái định cư được tổ chức bài bản, người dân nhanh chóng an cư và tập trung vào sản xuất, nâng cao đời sống. Mô hình khu tái định cư Lai Châu này cho thấy bài học quan trọng: phải xem hạ tầng, sinh kế và an ninh trật tự là một khối thống nhất, nhất là ở vùng biên giới. Khu tái định cư Mường Than nếu làm tốt hoàn toàn có thể trở thành “bản nâng cấp” của Pa Cheo. Chính phủ đã yêu cầu tỉnh báo cáo kết quả sử dụng kinh phí cho các bộ liên quan để tổng hợp, báo cáo Thủ tướng. Đây không chỉ là thủ tục, mà là cơ chế giám sát để đảm bảo từng đồng ngân sách đi vào đúng mái nhà, đúng con đường và đúng nguồn nước mà cộng đồng cần, thay vì bị mất dấu trong hệ thống.
Kết luận: Bảo vệ người dân vùng sạt lở phải đi cùng quyền được sống tốt hơn
Điều đáng nói nhất trong chính sách tái định cư Lai Châu hiện nay là tư duy bảo vệ cộng đồng đi cùng quyền được sống tốt hơn, chứ không dừng ở việc “thoát hiểm”. Người dân Mường Than sau lũ quét, người Mảng ở Pa Cheo sau bao mùa mưa nơm nớp lo sạt lở, đang được tiếp cận các khu tái định cư Mường Than và Pa Cheo với nhà ở an toàn, hạ tầng cơ bản và cơ hội sinh kế lâu dài. Nếu dự án được triển khai đúng tiến độ, đúng mục tiêu, Lai Châu có thể trở thành một hình mẫu về chính sách bảo vệ cộng đồng vùng thiên tai: chủ động di dời, bảo đảm sinh kế, giám sát chặt chẽ nguồn lực và coi người dân – đặc biệt là dân tộc thiểu số Mảng – là trung tâm của mọi quyết định. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng dữ dội, đây là hướng đi không phải lựa chọn xa xỉ, mà là yêu cầu bắt buộc nếu chúng ta không muốn những thảm họa như lũ quét Mường Than tiếp tục lặp lại.
