Một khung riêng cho thị trường nội địa
Xuất xứ Việt Nam của hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước là căn cứ được xác định theo các tiêu chí pháp lý, gồm xuất xứ thuần túy hoặc xuất xứ không thuần túy, thay vì chỉ dựa vào cách doanh nghiệp tự giới thiệu sản phẩm. Ngày 9/10/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 384/2026/NĐ-CP để quy định việc xác định xuất xứ Việt Nam cho nhóm hàng hóa này.
Đây là bước lấp khoảng trống đáng kể. Việt Nam đã có nhiều quy định xuất xứ phục vụ hàng xuất khẩu, nhập khẩu và cam kết thương mại, nhưng hàng sản xuất trong nước cần một cơ sở riêng để doanh nghiệp, cơ quan quản lý và người tiêu dùng cùng dựa vào. Nghị định 384 thiết lập khung pháp lý riêng, thống nhất và đầy đủ cho thị trường nội địa. Theo tôi, giá trị lớn nhất của quy định không nằm ở một nhãn mới, mà ở việc thay thế những cách hiểu rời rạc bằng tiêu chí có thể đối chiếu.
Hai con đường để xác định xuất xứ
Nghị định chia hàng có xuất xứ Việt Nam thành hai nhóm: hàng có xuất xứ thuần túy Việt Nam và hàng có xuất xứ không thuần túy Việt Nam. Nhóm thuần túy gồm những sản phẩm gắn trực tiếp với hoạt động hoặc nguồn nguyên liệu tại Việt Nam, chẳng hạn cây trồng được trồng và thu hoạch trong nước, vật nuôi được sinh ra hoặc nuôi dưỡng tại đây, khoáng sản khai thác từ lãnh thổ Việt Nam và hải sản đánh bắt bằng tàu đăng ký, được phép treo cờ Việt Nam.
Với hàng không thuần túy, xuất xứ có thể được xác định theo tiêu chí chuyển đổi mã số hàng hóa hoặc hàm lượng giá trị Việt Nam tối thiểu 30%, tính theo một trong hai công thức quy định. Cách tiếp cận này thừa nhận thực tế sản xuất có thể sử dụng đầu vào từ nhiều nguồn, nhưng vẫn đòi hỏi một mức chuyển đổi hoặc đóng góp giá trị đáp ứng điều kiện. Vì vậy, doanh nghiệp không nên suy luận xuất xứ chỉ từ nơi lắp ráp hay nơi bán; cần đối chiếu quy trình và hồ sơ với tiêu chí cụ thể.
Doanh nghiệp tự xác định, nhưng phải chịu trách nhiệm
Với thương nhân, nghị định tạo cơ sở để tự xác định xuất xứ hàng hóa và thuận lợi hơn khi tiếp cận chính sách ưu đãi của Nhà nước. Cơ quan có thẩm quyền có căn cứ kiểm tra việc tuân thủ; người tiêu dùng có cơ sở để thực hiện quyền được thông tin về sản phẩm. Đây là lợi ích thiết thực, nhưng quyền tự xác định không đồng nghĩa với quyền tự gắn nhãn tùy ý.
Thương nhân, tổ chức và cá nhân phải chứng minh hàng hóa có xuất xứ Việt Nam khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu. Nếu hàng sản xuất, lưu thông trong nước sau đó được xuất khẩu, chủ thể liên quan còn phải tuân thủ pháp luật Việt Nam về xuất xứ hàng xuất khẩu và quy định của nước nhập khẩu. Do đó, doanh nghiệp nên lưu giữ thông tin về nguyên liệu, công đoạn sản xuất và căn cứ tính toán ngay từ đầu. Nếu thiếu hồ sơ chứng minh, lợi ích của một bộ quy tắc thống nhất sẽ khó chuyển thành sự minh bạch mà thị trường cần.
Hội nghị triển khai: bước đầu, không phải đích đến
Ngày 30/10 tại Thành phố Hồ Chí Minh, Cục Xuất nhập khẩu thuộc Bộ Công Thương chủ trì hội nghị đánh giá công tác quản lý nhà nước về xuất xứ hàng hóa và phổ biến các văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Sự kiện có đại diện cơ quan quản lý địa phương, hiệp hội ngành hàng, tổ chức bảo vệ người tiêu dùng và hơn 150 doanh nghiệp trong các lĩnh vực sản xuất, chế biến, kinh doanh, lưu thông nội địa, xuất khẩu và nhập khẩu.
Việc phổ biến quy định là cần thiết, bởi một khung pháp lý chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp hiểu cách áp dụng và cơ quan quản lý thực thi nhất quán. Hội nghị cũng đặt công tác quản lý trong yêu cầu minh bạch, khách quan, phù hợp mức độ rủi ro, không phân biệt đối xử về xuất xứ và không tạo rào cản kỹ thuật không cần thiết. Kết luận, Nghị định 384 tạo nền tảng cần có cho hàng sản xuất trong nước; hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào hướng dẫn dễ hiểu, hồ sơ có thể kiểm chứng và việc thực thi đồng đều.
