Việt Nam vào tầm ngắm Washington: vấn đề không chỉ là thuế
Chính sách thuế quan Mỹ Việt Nam và cơ chế kiểm soát xuất xứ hàng hóa mới của Washington là tập hợp các biện pháp tăng thuế, siết chặt truy vết nguồn gốc và ngăn chuyển tải hàng Trung Quốc thông qua những nước có thặng dư thương mại lớn, qua đó tác động trực tiếp tới chiến lược, lợi nhuận và khả năng duy trì thị phần của doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam trên thị trường Mỹ. Việt Nam hiện được xếp vào nhóm quốc gia có nguy cơ cao về chuyển tải bất hợp pháp, với mức độ tích hợp mạnh vào chuỗi cung ứng liên quan Trung Quốc. Cùng lúc, nước ta đang là đối tác có thặng dư thương mại hàng hóa lớn nhất với Mỹ, khiến mọi biến động về thuế quan và kiểm soát xuất xứ không còn là câu chuyện chính sách xa vời mà trở thành sức ép thường trực lên từng đơn hàng, từng ngành xuất khẩu.
Vì sao Mỹ siết chuyển tải và xuất xứ, và Việt Nam bị soi kỹ?
Động lực chính của Washington là lo ngại gian lận xuất xứ và chuyển tải hàng Trung Quốc nhằm lách các biện pháp phòng vệ thương mại. Báo cáo của Văn phòng Chính sách thương mại và sản xuất Nhà Trắng đã phân loại 40 quốc gia có nguy cơ cao, trong đó Việt Nam thuộc nhóm 2 cùng các nền kinh tế lớn, tích hợp sâu với chuỗi cung ứng gắn với Trung Quốc. Nói cách khác, Việt Nam đang ở vị thế vừa là điểm trung chuyển, vừa là nhà sản xuất. Thặng dư thương mại hàng hóa lớn nhất với Mỹ khiến cơ quan chức năng Mỹ khó bỏ qua các dòng hàng có tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu cao, từ dệt may, da giày đến điện tử, cơ khí. Washington không còn chỉ kiểm tra giấy tờ mà chuyển sang sử dụng dữ liệu thương mại, dữ liệu sản xuất và công cụ phân tích chuỗi cung ứng, bao gồm trí tuệ nhân tạo. Điều đó buộc doanh nghiệp phải chứng minh giá trị gia tăng thực sự tạo ra trong nước, thay vì dựa vào lắp ráp đơn giản hoặc thay đổi bao bì.
Thuế quan mới theo Mục 301: dệt may, thủy sản chịu áp lực đầu tiên
Từ ngày 24/7, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ chính thức áp dụng chính sách thuế quan mới theo Mục 301 đối với hàng nhập khẩu từ nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Mức thuế bổ sung 12,5% thay cho mức tạm thời 10% khiến doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam chịu thêm 2,5 điểm phần trăm so với trước. Về lý thuyết, chênh lệch này chưa đủ để làm chuỗi cung ứng toàn cầu rời Việt Nam, nhưng lại đủ để bào mòn biên lợi nhuận trong các ngành cạnh tranh thuần về giá. Ngành dệt may đang là tâm điểm: hàng Việt Nam chịu thuế 12,5%, cao hơn Ấn Độ, Malaysia và nhiều nước khác trong khu vực, nơi chỉ chịu 10% theo Mục 301. Xuất khẩu dệt may 7 tháng đạt hơn 27 tỷ USD, trong đó thị trường Mỹ đóng góp khoảng 10,5 tỷ USD và ngành xuất siêu hơn 11 tỷ USD. Khi thuế tăng trong khi chi phí đầu vào, nhân công và chi phí tuân thủ vẫn cao, lợi thế giá bị co lại, đặc biệt với sản phẩm biên lợi nhuận thấp. Thủy sản cũng chịu thuế bổ sung 12,5%, bất lợi trước các đối thủ được áp mức 10% như Ecuador, Ấn Độ.
Doanh nghiệp xuất khẩu ứng biến: nâng giá trị gia tăng, củng cố chuỗi nội địa
Trong bối cảnh bị soi về chuyển tải hàng Trung Quốc và chịu thêm thuế, những doanh nghiệp xuất khẩu chủ động tái cấu trúc đang cho thấy khả năng hóa giải thách thức. Ngành dệt may là ví dụ rõ nhất: để giữ thị phần Mỹ và các thị trường khác, doanh nghiệp đã tăng tỷ lệ cung ứng trong nước, phát triển mạng lưới nhà cung cấp và khai thác tốt hơn chuỗi cung ứng nội địa. Một số công ty xây dựng chuỗi giá trị khép kín, chuyển sang sản phẩm giá trị gia tăng cao và tận dụng các hiệp định thương mại tự do để mở rộng thị trường, thay vì chỉ dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ. Những doanh nghiệp có chiến lược tập trung vào khách hàng lớn, ưu tiên đơn hàng giá trị cao cũng giảm được rủi ro bị cạnh tranh bằng giá từ các nước được hưởng ưu đãi như cơ chế hạn ngạch thuế quan TRQ. Tuy vậy, đó vẫn mới là số ít. Phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa đang bị kẹt giữa yêu cầu ESG, giảm phát thải, sử dụng năng lượng sạch, minh bạch chuỗi cung ứng và áp lực thuế quan ngày càng tăng.
Tương lai: từ chạy theo tăng trưởng kim ngạch sang giữ thị phần và uy tín
Trong bối cảnh kiểm soát xuất xứ hàng hóa và thuế quan Mỹ Việt Nam ngày càng gắt, mục tiêu của doanh nghiệp xuất khẩu không thể chỉ là tăng nhanh kim ngạch nữa. Cơ quan chức năng nhận định trọng tâm sắp tới sẽ dịch chuyển sang duy trì thị phần tại các thị trường lớn như Mỹ, cùng với ổn định chất lượng đơn hàng và uy tín chuỗi cung ứng. Các rào cản thuế và xung đột tại Trung Đông đã làm chậm đà phục hồi sản xuất và xuất khẩu, khi chi phí năng lượng tăng, lạm phát toàn cầu cao và sức mua quốc tế yếu đi. "Xuất khẩu của Việt Nam năm 2026 vẫn được kỳ vọng tăng trưởng 15-16% nhờ doanh nghiệp đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường sang EU, Hàn Quốc, UAE, Israel, Qatar…". Tuy nhiên nếu không được hưởng cơ chế TRQ, sức ép cạnh tranh giá sang Mỹ sẽ tăng rõ từ năm 2027. Bài toán sống còn vì thế là chứng minh năng lực sản xuất thực chất, gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, tuân thủ chuẩn xanh và minh bạch chuỗi cung ứng. Ai chỉ dựa vào lắp ráp rẻ, dùng hàng nhập khẩu dán nhãn Việt Nam sẽ sớm trả giá bằng thuế cao hơn, kiểm tra gắt hơn và lợi nhuận teo lại.
