Đối tác chiến lược: Bước ngoặt để chuyển từ mua – bán sang cùng sản xuất
Việt Nam-Canada trong khuôn khổ CPTPP là sự kết hợp giữa một trung tâm sản xuất toàn cầu đang nổi lên và một nền kinh tế phát triển, tạo điều kiện để hai bên chuyển từ mô hình thương mại mua – bán hàng hóa thuần túy sang thiết kế chung chuỗi cung ứng, hợp tác sản xuất và cộng gộp xuất xứ, từ đó tối đa hóa ưu đãi thuế quan và mở rộng thị trường sang toàn bộ các nước thành viên CPTPP.Quan hệ song phương đang bước vào thời điểm bước ngoặt: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thực hiện chuyến thăm cấp Nhà nước đầu tiên của lãnh đạo cao nhất Việt Nam tới Canada. Chuyến thăm diễn ra khi hai nước đã gần một thập kỷ thực hiện Đối tác toàn diện từ năm 2017 và vừa kết thúc kỳ họp thứ ba Ủy ban hỗn hợp kinh tế JEC 3, nơi hai Chính phủ thống nhất chuyển từ đối thoại chính sách sang hợp tác hành động có tính đo lường. Việc hai bên thống nhất nâng cấp lên Đối tác chiến lược không chỉ mở thêm nội hàm hợp tác mà tạo sức ép chính trị để biến những cam kết trên giấy thành kế hoạch hành động cụ thể. Đây là nền tảng để doanh nghiệp hai nước không tiếp tục coi nhau là thị trường đầu ra, đầu vào đơn lẻ, mà là mắt xích sản xuất chung hướng ra CPTPP.
CPTPP như ‘tiền để trên bàn’ và yêu cầu thay đổi tư duy doanh nghiệp
CPTPP đã chứng minh sức bật cho thương mại Việt Nam-Canada: kể từ khi hiệp định có hiệu lực, xuất khẩu của Việt Nam sang Canada tăng hơn ba lần, từ 4,16 tỉ USD lên 13,8 tỉ USD năm 2025, mức tăng 28,4% đứng đầu trong 10 đối tác thương mại hàng đầu của Canada. Dù vậy, nhiều doanh nghiệp vẫn để một phần lớn ưu đãi thuế quan dưới dạng “tiền để trên bàn” vì chưa tận dụng tốt cơ chế cộng gộp xuất xứ. Theo số liệu Việt Nam, kim ngạch song phương đạt 8,6 tỉ USD với 7,5 tỉ USD là xuất khẩu từ Việt Nam; phía Canada tính cả hàng trung chuyển qua Mỹ lên tới 13,8 tỉ USD. Con số ấn tượng nhưng vẫn phản ánh tư duy giao thương thiên về bán hàng thay vì thiết kế chuỗi sản xuất chung. Khi hai bên có cấu trúc hàng hóa bổ trợ rất rõ – Việt Nam mạnh về dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử, nông thủy sản chế biến; Canada mạnh về nông sản ôn đới, khoáng sản, năng lượng, công nghệ hạt nhân, cơ khí chính xác – thì việc tiếp tục coi thị trường của nhau như điểm đến cuối cùng cho sản phẩm thay vì nơi phát triển sản phẩm trung gian là lãng phí cơ hội CPTPP. Cộng gộp xuất xứ cho phép khoáng sản, linh kiện Canada gia công tại Việt Nam vẫn được tính là hàm lượng nội khối để hưởng ưu đãi khi xuất sang toàn bộ 11 nước CPTPP. Nếu doanh nghiệp không thay đổi, Đối tác chiến lược sẽ bị tiêu hao vào các hội thảo mà không chuyển hóa thành công suất nhà máy và đơn hàng mới.
Chứng minh xuất xứ: điểm nghẽn kỹ thuật có thể biến thành lợi thế cạnh tranh
Điểm nghẽn lớn nhất trên đường đi tới hợp tác sản xuất chung không nằm ở năng lực sản xuất, mà ở khả năng chứng minh xuất xứ hàng hóa. Thương vụ Việt Nam tại Canada chỉ ra rằng những ngành có chênh lệch thuế MFN–CPTPP rất lớn nhưng tỉ lệ tận dụng ưu đãi lại thấp hoặc đang giảm, gồm dệt may với biên độ 17–18%, đồ chơi, dụng cụ thể thao, dao kéo, thiết bị quang học, phương tiện bay, xe cộ và phụ tùng. Nói thẳng, doanh nghiệp Việt Nam đang bỏ lỡ ưu đãi vì chưa làm chủ bài toán RVC (hàm lượng giá trị khu vực) và quy tắc xuất xứ từng mã HS. Đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu tận dụng ưu đãi ở cấp mã HS chi tiết và ưu tiên hỗ trợ nâng cao năng lực chứng minh xuất xứ cho các ngành dệt may, giày dép, nội thất, đồ chơi, sắt thép, thực phẩm chế biến không phải chuyện kỹ thuật thuần túy mà là định hướng chính sách công nghiệp. Khi doanh nghiệp có công cụ tự tính RVC để tối ưu nguồn cung ngay từ khâu hoạch định, hợp đồng gia công khoáng sản của Canada tại Việt Nam hay cung ứng linh kiện ngược lại sẽ lập tức biến thành sản phẩm đủ điều kiện hưởng ưu đãi CPTPP. Khả năng chứng minh xuất xứ vì thế trở thành một lợi thế cạnh tranh chứ không còn là giấy tờ phiền toái.
Chuyến thăm của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: ‘cú hích’ để biến tiềm năng thành dự án
Chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tới Canada được cả phía Việt Nam và Canada nhìn nhận không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà là cơ hội để làm sâu sắc hơn những lĩnh vực hợp tác hiện có và mở rộng sang không gian hợp tác mới. Đại sứ Canada tại Việt Nam đánh giá Việt Nam ngày càng nổi lên như trung tâm sản xuất toàn cầu, mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế, nên việc Canada tăng cường gắn kết với Việt Nam mang ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh các nền kinh tế muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Theo chuyên gia Phạm Phú Phúc, việc nước chủ nhà mời nhà lãnh đạo cao nhất của Việt Nam thăm cấp Nhà nước thể hiện cả hai bên mong muốn tạo bước đột phá và mở ra hướng phát triển mới cho quan hệ song phương. Đại sứ Việt Nam tại Canada Phạm Vinh Quang nhấn mạnh chuyến thăm sẽ giúp biến cơ hội, tiềm năng tích lũy thành định hướng và chương trình hành động cụ thể, đưa quan hệ sang kỷ nguyên phát triển mới trong các lĩnh vực thương mại, khoa học – công nghệ, năng lượng và khoáng sản thiết yếu. Thúc đẩy trong khuôn khổ JEC hình thành các nhóm công tác về khoáng sản thiết yếu, năng lượng, công nghiệp quốc phòng lưỡng dụng để định chế hóa cơ hội thành dự án cụ thể sẽ là thước đo xem Đối tác chiến lược có được hiểu đúng là khuôn khổ sản xuất chung hay không.
Từ Đối tác toàn diện đến Đối tác chiến lược: đã đến lúc đặt câu hỏi khó với doanh nghiệp
Sau hơn 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao từ 1973 và nâng cấp lên Đối tác toàn diện năm 2017, Việt Nam-Canada giờ chuyển sang Đối tác chiến lược với kỳ vọng mở “đường lớn” cho hợp tác kinh tế. Hiệp định CPTPP đã giúp thương mại hai chiều tăng 170%, biến quan hệ kinh tế, thương mại và đầu tư song phương thành điểm sáng trong mạng lưới các nước CPTPP. Việt Nam hiện là đối tác thương mại hàng đầu của Canada tại ASEAN, chiếm 44% tổng kim ngạch Canada nhập khẩu từ khu vực, đồng thời là đối tác thương mại lớn thứ sáu của Canada trong nhóm 40 nước Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Canada đứng thứ 14 trong số 143 quốc gia và vùng lãnh thổ có dự án FDI tại Việt Nam với 294 dự án còn hiệu lực. Những con số này cho thấy nền tảng đã đủ dày để các bên không hài lòng với vai trò “khách hàng lớn” nữa. Đã đến lúc các câu hỏi khó phải được đặt ra với doanh nghiệp: nếu CPTPP cho phép cộng gộp xuất xứ, tại sao chuỗi cung ứng tích hợp Việt Nam-Canada vẫn hình thành chậm? Nếu Đối tác chiến lược chỉ được sử dụng để ký kết thêm biên bản ghi nhớ xuất khẩu, mà không kéo được dây chuyền gia công khoáng sản, linh kiện, nông sản ôn đới vào Việt Nam và ngược lại, thì khuôn khổ mới sẽ không mang nhiều ý nghĩa hơn so với Đối tác toàn diện.
