Thỏa thuận LSPA 23/9: bước đi chính trị cho một vấn đề nhân đạo
Thỏa thuận Dự án Giới hạn Phạm vi (LSPA) ngày 23/9 giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là bộ văn bản song phương nhằm bổ sung nguồn lực cho các chương trình khắc phục hậu quả chiến tranh, tập trung vào xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay Biên Hòa và mở rộng hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống cho người khuyết tật Việt Nam tại các vùng bị phun rải nặng chất da cam và các địa bàn trọng điểm khác. Ở cấp bề mặt, đây là một tin tức ngoại giao tích cực; nhưng nếu đọc kỹ, có thể thấy nó là bước ngoặt trong cách hai nước đối diện với di sản chiến tranh: chuyển từ xử lý từng điểm nóng sang cách tiếp cận hệ thống, dài hơi và gắn chặt với nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện.
Dioxin Biên Hòa: từ điểm nóng ô nhiễm đến dự án công nghệ cao
Điểm ưu tiên rõ ràng nhất trong các LSPA mới là dự án xử lý ô nhiễm dioxin khu vực sân bay Biên Hòa – điểm ô nhiễm dioxin lớn nhất cả nước. Từ năm 2019 đến nay, hợp tác Việt Mỹ đã giúp hoàn thành khoảng 50% khối lượng công việc cần thực hiện tại đây, cho thấy dự án không phải biểu tượng trên giấy mà là một chương trình kỹ thuật cụ thể đang tiến triển. Kế hoạch tiếp theo tham vọng hơn: xây dựng nhà máy xử lý bằng công nghệ nhiệt tiên tiến, hiện đại và hướng tới hoàn thành dự án đúng tiến độ vào năm 2031. Đây là điểm đáng chú ý: khắc phục hậu quả chiến tranh không còn chỉ là rà phá, cô lập; mà là tích hợp công nghệ cao và chuẩn an toàn môi trường, đặt dioxin Biên Hòa vào lộ trình xử lý triệt để chứ không bị treo vô thời hạn.
Người khuyết tật Việt Nam: từ trợ giúp nhân đạo đến chính sách phát triển
Mảng ít được chú ý nhưng chạm trực tiếp đời sống người dân là dự án hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống người khuyết tật Việt Nam, đặc biệt tại các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam. Các chương trình song phương đã tiếp cận hơn một triệu người khuyết tật, không phân biệt nguyên nhân khuyết tật, ở những khu vực chịu ảnh hưởng chất da cam và ô nhiễm vật nổ chưa nổ. Con số này cho thấy cách tiếp cận đã dịch chuyển: không khoanh riêng “nạn nhân chiến tranh”, mà nhìn họ như công dân có quyền được phục hồi chức năng, chăm sóc sức khỏe và hòa nhập xã hội. Theo phát biểu tại lễ ký, hai bên đã hỗ trợ cải thiện chất lượng sống cho hơn 40.000 nạn nhân chất độc da cam/dioxin, người khuyết tật ở 6 tỉnh, và đang mở rộng ra Cà Mau, Quảng Ngãi cùng các tỉnh trọng điểm khác.
Vì sao ký thỏa thuận lúc này và lộ trình tới 2031
Thời điểm ký hai LSPA không ngẫu nhiên. Về chính trị, văn bản này hiện thực hóa các cam kết trong Tuyên bố chung năm 2023 nâng quan hệ lên đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững, cũng như Bản ghi nhớ 31/10/2025 giữa Bộ Quốc phòng Việt Nam và phía Hoa Kỳ về tăng cường khắc phục hậu quả chiến tranh. Về thực tiễn, sau vài năm xử lý dioxin Biên Hòa và các chương trình hỗ trợ người khuyết tật, hai bên đủ dữ liệu để mở rộng quy mô, nâng cấp công nghệ và cam kết tiến độ rõ ràng: khởi động nhà máy xử lý dioxin và các dự án hỗ trợ hàng vạn nạn nhân vào cuối 2026 – đầu 2027, hướng tới hoàn thành xử lý dioxin Biên Hòa vào năm 2031. Lựa chọn mốc 2031 là lời thừa nhận rằng khắc phục hậu quả chiến tranh là việc dài hạn, không thể hoàn tất bằng vài gói viện trợ ngắn hạn.
Hợp tác Việt Mỹ về di sản chiến tranh: nền tảng cho tương lai
Điều quan trọng nhất của hai thỏa thuận LSPA không chỉ nằm ở danh mục dự án, mà ở cách chúng tái định nghĩa hợp tác Việt Mỹ. Khắc phục hậu quả chiến tranh được chính phía Hoa Kỳ gọi là một trong những trọng tâm hợp tác song phương và là nền tảng để hai nước mở rộng sang lĩnh vực mới. Nhìn lại hơn ba thập kỷ, mối quan hệ bắt đầu từ tìm kiếm quân Mỹ mất tích và rà phá bom mìn, rồi mở rộng sang xử lý dioxin Đà Nẵng, Biên Hòa và hỗ trợ người khuyết tật. Hôm nay, các LSPA mới nối sợi dây đó với tương lai: nếu hai bên tiếp tục dùng những chương trình khắc phục di sản chiến tranh làm điểm sáng trong hợp tác, thì mỗi bước tiến ở Biên Hòa hay một xã miền Trung sẽ không chỉ là câu chuyện môi trường – xã hội, mà là thước đo tin cậy chính trị giữa hai nước.
