Thỏa thuận mới: từ di sản chất độc hóa học đến cơ hội hòa giải
Thỏa thuận bổ sung hỗ trợ khắc phục dioxin tại Việt Nam là các văn bản hợp tác giữa Bộ Quốc phòng Việt Nam và phía Mỹ nhằm xử lý ô nhiễm chất độc hóa học, cải thiện cuộc sống người dân ở các vùng bị ảnh hưởng nặng bởi hậu quả chiến tranh, đồng thời củng cố quan hệ Việt-Mỹ trên nền tảng cùng chia sẻ trách nhiệm lịch sử. Đây không chỉ là một hoạt động kỹ thuật, mà là bước đi mang tính biểu tượng: hai cựu đối thủ cùng ký vào cam kết cùng khắc phục những gì chiến tranh để lại. Việc Thượng tướng Nguyễn Trường Thắng và Đại sứ Mỹ Jennifer Wicks đồng chủ trì lễ ký kết cho thấy mức độ tin cậy chính trị đã đủ sâu để hai bên bàn trực diện về di sản chất độc hóa học/dioxin, thay vì né tránh. Một thỏa thuận như vậy nói nhiều hơn mọi tuyên bố ngoại giao về ý chí hòa giải.
Sân bay Biên Hòa: điểm nóng dioxin trở thành phép thử cam kết dài hạn
Trong các dự án hỗ trợ khắc phục dioxin, sân bay Biên Hòa là phép thử quan trọng nhất cho sự nghiêm túc của hai phía. Đây là một trong những điểm nóng ô nhiễm lớn nhất, lại nằm giữa khu dân cư đông đúc, nên mọi bước tiến đều trực tiếp liên quan tới sức khỏe cộng đồng và niềm tin của người dân vào các lời hứa khắc phục hậu quả chiến tranh. Dự án xử lý ô nhiễm khu vực sân bay Biên Hòa được triển khai từ năm 2019, đến nay khoảng 41 ha đã được xác nhận làm sạch theo các quy chuẩn của dự án, một con số thể hiện vừa nỗ lực kỹ thuật vừa áp lực về tiến độ. "Dự án đã đạt nhiều kết quả quan trọng" – thông điệp này chỉ có ý nghĩa khi Việt Nam và Mỹ tiếp tục coi Biên Hòa là ưu tiên lâu dài, chứ không phải chiến dịch ngắn hạn mang tính tô điểm cho quan hệ song phương.
Người khuyết tật và cộng đồng địa phương: ai được hưởng lợi trực tiếp?
Ý nghĩa thực sự của các dự án khắc phục hậu quả chiến tranh nằm ở cuộc sống hàng ngày của người dân, nhất là người khuyết tật tại các vùng bị phun rải nặng chất độc hóa học. Dự án hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống người khuyết tật, không phân biệt nguyên nhân, được thiết kế để mở rộng dịch vụ y tế, phục hồi chức năng, hỗ trợ xã hội và hòa nhập cộng đồng tại các tỉnh trọng điểm như Cà Mau, Quảng Ngãi rồi từng bước lan rộng. Nếu những hoạt động này được triển khai nhất quán, người khuyết tật sẽ chuyển từ vị thế ‘đối tượng hỗ trợ’ sang ‘công dân có quyền được đảm bảo dịch vụ’. Nguồn lực dành cho nâng cao năng lực thực hiện chính sách cho người khuyết tật cũng cho thấy bài toán không chỉ là cứu trợ, mà là xây dựng hệ thống an sinh bền vững, nơi hậu quả chiến tranh được xử lý bằng các chuẩn mực nhân quyền và phát triển xã hội hiện đại.
Quan hệ Việt-Mỹ: điểm sáng từ cùng xử lý hậu quả chiến tranh
Trong bức tranh rộng hơn của quan hệ Việt-Mỹ, hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh – đặc biệt là chất độc hóa học/dioxin – đang trở thành một trong những điểm sáng hiếm hoi được lãnh đạo hai nước cùng nhắc tới. Khi hai bên phối hợp chặt chẽ trong các dự án xử lý ô nhiễm, hỗ trợ người khuyết tật và giải quyết vấn đề còn tồn tại sau chiến tranh, họ không chỉ giải tỏa một gánh nặng lịch sử mà còn xây dựng niềm tin để mở rộng sang các lĩnh vực mới như kinh tế, khoa học-công nghệ, an ninh. Đại sứ Jennifer Wicks nhấn mạnh rằng những chương trình hợp tác này đã tạo nền tảng quan trọng cho quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện và góp phần đưa quan hệ song phương lên tầm cao mới. Nói cách khác, xử lý hậu quả chiến tranh không phải là phần phụ trong quan hệ hai nước, mà là trục chính làm cho mọi hợp tác khác có thể bền vững.
Từ cam kết trên giấy đến kết quả thực tế: Việt Nam cần chủ động hơn
Việc ký các thỏa thuận về khắc phục hậu quả chiến tranh chỉ là bước khởi đầu; thách thức lớn nằm ở khâu thực hiện. Bộ Quốc phòng đã điều chỉnh nâng vốn đối ứng lên trên 350 tỷ đồng và cam kết bảo đảm đủ nguồn lực trong nước để hoàn thành các dự án, cho thấy Việt Nam không coi đây là khoản hỗ trợ một chiều mà là trách nhiệm chung. Đồng thời, Bản ghi nhớ giữa Bộ Quốc phòng Việt Nam với phía Mỹ về tăng cường hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh được cụ thể hóa qua các dự án dioxin và hỗ trợ người khuyết tật, tạo khung hợp tác dài hạn. Điều Việt Nam cần làm là tiếp tục minh bạch tiến độ, bảo đảm chất lượng kỹ thuật tại các điểm nóng như sân bay Biên Hòa, mở rộng tham vấn với cộng đồng địa phương, để mỗi kết quả thực tế – từ diện tích đất được làm sạch đến dịch vụ cho người khuyết tật – đều trở thành bằng chứng sống cho một giai đoạn quan hệ Việt-Mỹ trưởng thành hơn.
