Tăng vốn ODA cho dioxin Biên Hòa: không chỉ là con số, mà là thông điệp
Dự án xử lý ô nhiễm dioxin Biên Hòa là chương trình hợp tác song phương nhằm khắc phục hậu quả chất độc hóa học và dioxin do chiến tranh để lại tại khu vực sân bay Biên Hòa ở Đồng Nai, hướng tới làm sạch đất, bảo đảm môi trường sống an toàn cho cộng đồng và góp phần hàn gắn quan hệ giữa hai nước thông qua hỗ trợ nhân đạo và môi trường. Việc Mỹ tăng vốn ODA funding không hoàn lại cho dự án này lên tổng mức mới thể hiện một bước chuyển quan trọng trong hỗ trợ Mỹ Việt Nam, khi hợp tác môi trường được đặt ngang hàng với các lĩnh vực chiến lược khác. Tại lễ ký kết thỏa thuận dự án phạm vi hạn chế (LSPA) ở Hà Nội, Thượng tướng Nguyễn Trường Thắng và Đại sứ Jennifer Wicks McNamara cùng tham gia, cho thấy đây không phải là dự án kỹ thuật thuần túy, mà là thông điệp chính trị rõ ràng về khắc phục hậu quả chiến tranh và cùng hướng tới tương lai.
Dioxin Biên Hòa: di sản chiến tranh và áp lực thời gian
Sân bay Biên Hòa là một trong những điểm nóng ô nhiễm dioxin lớn nhất, gắn chặt với lịch sử phun rải chất độc hóa học trong chiến tranh và trở thành biểu tượng nhức nhối của khắc phục hậu quả chiến tranh tại miền Nam. Dự án dioxin Biên Hòa khởi động từ năm 2019 với mục tiêu xử lý triệt để ô nhiễm hóa chất, đến nay khoảng 41ha đã được xác nhận làm sạch theo các quy chuẩn, tiêu chuẩn áp dụng. Theo kế hoạch, đến năm 2031 cần hoàn thành xử lý khoảng 500.000m³ đất ô nhiễm tại khu vực sân bay. Con số này cho thấy mức độ nghiêm trọng và quy mô thách thức, nhưng cũng là cơ sở để đánh giá quyết tâm của cả hai bên. Áp lực thời gian là có thật: càng chậm trễ, nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng càng kéo dài, trong khi nhiều nạn nhân và cựu binh đang già đi, cần kết quả cụ thể chứ không chỉ những lời hứa.
LSPA và tăng vốn: vì sao đây là bước tiến trong hỗ trợ Mỹ Việt Nam?
Việc ký kết LSPA bổ sung vốn ODA không hoàn lại cho dự án sân bay Biên Hòa đã nâng tổng mức hỗ trợ lên một ngưỡng mới, kèm theo dự án nâng cao chất lượng cuộc sống người khuyết tật tại các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam. Nói cách khác, hỗ trợ Mỹ Việt Nam không dừng ở xử lý đất ô nhiễm mà mở rộng sang chăm sóc con người – những người vẫn đang gánh chịu di chứng. Một phát biểu đáng chú ý là khẳng định rằng các thỏa thuận này minh chứng cho cam kết chung của hai nước đối với một “tương lai chung tươi sáng hơn nữa”. Đó không phải là câu nói ngoại giao xã giao; nó phản ánh cách hai bên chọn ưu tiên những vấn đề từng rất nhạy cảm để xây dựng lòng tin. Từ tìm kiếm MIA, quy tập, xác định danh tính hài cốt đến dioxin Biên Hòa, các dự án đang biến khắc phục hậu quả chiến tranh từ quá khứ đau thương thành nền tảng hợp tác nhân đạo.
Tác động thực tế: môi trường an toàn và chăm sóc người yếu thế
Điều quan trọng là những cam kết ODA funding này sẽ thay đổi điều gì cho cuộc sống người dân. Về môi trường, mục tiêu là giải quyết dứt điểm tình trạng ô nhiễm dioxin tại Biên Hòa trước năm 2031, mang lại môi trường sống an toàn cho người dân khu vực lân cận. Khi hàng trăm nghìn mét khối đất ô nhiễm được xử lý, rủi ro phơi nhiễm giảm đi, không gian có thể được quy hoạch lại cho phát triển đô thị hoặc quốc phòng mà không còn nỗi lo “bẫy độc” dưới lòng đất. Về mặt xã hội, dự án hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống người khuyết tật được triển khai trước mắt tại Cà Mau, Quảng Ngãi và từng bước mở rộng ra các địa bàn khác. Nếu được triển khai bài bản, đây có thể trở thành mô hình kết hợp giữa y tế, phục hồi chức năng và an sinh, mang lại lợi ích lâu dài cho nạn nhân chất độc da cam/dioxin và cộng đồng người khuyết tật rộng hơn.
Từ khắc phục hậu quả chiến tranh đến đối tác chiến lược toàn diện
Điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện dioxin Biên Hòa là cách hai nước dùng hợp tác môi trường và nhân đạo để củng cố quan hệ đối tác chiến lược toàn diện. Việc ký kết hai thỏa thuận được chính phía Việt Nam đánh giá là cụ thể hóa bản ghi nhớ giữa Bộ Quốc phòng với phía Mỹ về tăng cường hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh, góp phần thúc đẩy quan hệ song phương ở tầm cao mới. Khi Mỹ không né tránh trách nhiệm lịch sử, còn Việt Nam chủ động phối hợp tìm kiếm quân nhân Mỹ mất tích và mong phía Mỹ chia sẻ thêm thông tin về bộ đội Việt Nam, đó là sự tương hỗ hiếm thấy giữa cựu đối thủ. Tương lai của hợp tác môi trường Việt-Mỹ sẽ phụ thuộc vào việc các cam kết hiện nay được thực hiện đến đâu, nhưng rõ ràng dioxin Biên Hòa đã trở thành phép thử tích cực: nếu hai bên cùng làm tốt, nó sẽ là mô hình cho những lĩnh vực nhạy cảm khác, từ an ninh biển đến chuyển dịch năng lượng.
