Chuyển đổi số khu vực công: từ “thực hiện công vụ” đến “kiến tạo hạ tầng số”
Chuyển đổi số khu vực công là quá trình tái thiết toàn diện cách Nhà nước quản trị, cung cấp dịch vụ và sử dụng dữ liệu, trong đó hạ tầng số bền vững và bảo mật dữ liệu quốc gia được xây dựng ngay từ khâu thiết kế hệ thống, thay đổi tư duy từ số hóa thủ tục sang vận hành nhà nước dựa trên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo gắn với an toàn thông tin ở mọi cấp. Trong bối cảnh toàn bộ hệ thống chính trị đang khẩn trương đưa các quyết sách của Đại hội XIV vào thực tiễn, khu vực công không còn có thể dừng ở việc số hóa hồ sơ hay quy trình. Yêu cầu đặt ra là phải hình thành năng lực quản trị mới dựa trên dữ liệu, giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp và đo đếm được kết quả. Khi đó, hạ tầng số bền vững không phải là “xa xỉ” công nghệ, mà là điều kiện để duy trì tăng trưởng và niềm tin xã hội.
Dữ liệu là tài nguyên quốc gia: nếu không bảo mật, sẽ trở thành gánh nặng
Các nhà hoạch định chính sách đã bắt đầu đối xử với dữ liệu như một loại tài nguyên đặc biệt, là phương tiện sản xuất chính và nền tảng của quản trị hiện đại. Chiến lược dữ liệu quốc gia giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn 2045, đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái dữ liệu thống nhất, hiện đại, liên thông, phục vụ phân tích, dự báo, ra quyết định và chuẩn hóa để chuẩn bị cho AI, đồng thời bảo đảm an ninh dữ liệu và chủ quyền dữ liệu quốc gia. Tuy vậy, dữ liệu công hiện vẫn bị phân tán, thiếu liên thông, chất lượng không đồng đều. Điều này khiến bảo mật dữ liệu quốc gia trở thành bài toán khó: càng nhiều hệ thống, kho dữ liệu rời rạc, nguy cơ lộ lọt và sai lệch càng lớn. Nếu không có chiến lược bảo mật toàn diện, dữ liệu sẽ không giúp nâng chất quản trị mà chỉ làm phức tạp thêm bộ máy.
An toàn thông tin phải bắt đầu từ khâu thiết kế: không thể “vá” sau tấn công
Điểm thay đổi quan trọng trong tư duy là coi an toàn thông tin là một phần cấu trúc của chuyển đổi số, không phải lớp bảo vệ lắp thêm cho có. Tại hội thảo, đại diện Hiệp hội An ninh mạng quốc gia nhấn mạnh không thể có chuyển đổi số bền vững nếu thiếu an ninh mạng; giá trị dữ liệu không thể khai thác nếu không được bảo vệ. Ông cũng khẳng định chuyển đổi số và an ninh mạng không phải hai câu chuyện tách rời, mà an ninh mạng phải trở thành thành phần tích hợp ngay từ giai đoạn thiết kế. Từ đó xuất hiện các nguyên tắc “Security by Design”, “Data Protection by Design” – đưa yêu cầu bảo vệ hệ thống và dữ liệu vào kiến trúc từ đầu. Quan điểm này là bước ngoặt: khu vực công phải chuyển từ tư duy ứng phó sự cố sang chủ động phòng ngừa, coi mỗi dòng mã, mỗi quy trình số là mắt xích trong chuỗi an toàn thông tin.
Hạ tầng số bền vững: bài học thực tiễn và sức ép cải tổ bộ máy
Để chuyển đổi số khu vực công có kết quả, hạ tầng số bền vững phải đi trước một bước. Hướng dẫn triển khai Nghị quyết 57 yêu cầu phát triển có hệ thống, đồng bộ, tập trung các hạ tầng nền tảng, tránh đầu tư phân tán; ưu tiên hạ tầng dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu lớn, các nền tảng số dùng chung. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là chiến lược tổ chức bộ máy. Từ ngày 1.7.2025, cả nước sẽ được sắp xếp lại thành 34 tỉnh, thành, bỏ cấp huyện và tập trung nguồn lực ở cấp tỉnh, cấp xã. Mô hình hai cấp này buộc phải vận hành trơn tru trên nền tảng số, trong đó cấp xã – nơi cung cấp phần lớn dịch vụ công cho người dân – phải được trang bị hạ tầng và năng lực dữ liệu tương xứng. Nếu chỉ số hóa quy trình mà không gia cố hạ tầng, bộ máy mới sẽ dễ bị “nghẽn” bởi rủi ro an ninh mạng và gián đoạn dịch vụ.
Quản trị dựa trên dữ liệu: từ bài học Thành phố Hồ Chí Minh đến yêu cầu toàn quốc
Thực tiễn địa phương cho thấy quản trị dựa trên dữ liệu không phải là khẩu hiệu. Thành phố Hồ Chí Minh cho biết đến thời điểm hiện tại, 100% hệ thống trọng yếu đã vận hành trên nền tảng đám mây an toàn; 1.286 máy chủ đang xử lý dữ liệu cho các hệ thống thông tin và nền tảng số dùng chung, cùng hệ thống họp trực tuyến kết nối 600 điểm cầu tại 168 phường, xã, thị trấn và hơn 500 đơn vị khác. Thành phố đặt mục tiêu từ giữa 2025 chuyển mạnh từ số hóa hành chính sang quản trị đô thị dựa trên dữ liệu, triển khai mô hình “người dân khai báo một lần”, thí điểm nền tảng AI với trợ lý ảo, phiên âm họp tự động, xây dựng sàn trao đổi dữ liệu toàn thành và đào tạo cán bộ về phân tích dữ liệu, AI. Câu hỏi đặt ra là: nếu một đô thị lớn có thể làm được, vì sao nhiều địa phương khác vẫn loay hoay? Câu trả lời nằm ở chất lượng quản trị: nơi nào coi dữ liệu là tài sản chiến lược và đầu tư tương xứng cho bảo mật, nơi đó chuyển đổi số khu vực công sẽ có kết quả thấy được.
