Từ dữ liệu rời rạc đến nền tảng giao thông thông minh toàn quốc
Nền tảng dữ liệu cho hệ thống giao thông thông minh là cấu trúc số hóa tập trung, trong đó mọi thông tin về kết cấu hạ tầng, phương tiện, vận tải và hoạt động quản lý giao thông được chuẩn hóa, làm sạch và kết nối theo thời gian thực, giúp cơ quan quản lý giám sát, điều hành và hoạch định phát triển đô thị dựa trên dữ liệu thay vì dựa vào báo cáo thủ công hay cảm tính. Trong quá trình chuyển đổi số, Cục Đường bộ Việt Nam đang tận dụng công nghệ ITS (hệ thống giao thông thông minh) để xây dựng nền tảng như vậy, coi đây là giải pháp cốt lõi đổi mới cách quản lý và khai thác dữ liệu hạ tầng đường bộ. Điều đáng nói là cơ quan này không chọn con đường "vá víu" hệ thống hiện có, mà đi thẳng vào chuẩn hóa, đồng bộ và trung tâm dữ liệu chung ở quy mô quốc gia.
Theo báo cáo, đến ngày 3/9, Cục Đường bộ đã hoàn thành 8/15 nhiệm vụ trong kế hoạch hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn chuyển đổi số, đạt hơn 53%; 7 nhiệm vụ còn lại đang triển khai, chiếm gần 47%. Con số này cho thấy quyết tâm chính trị được chuyển thành tiến độ cụ thể, chứ không dừng ở khẩu hiệu về "giao thông thông minh".
Chuẩn hóa dữ liệu hạ tầng đường bộ: việc khó nhưng phải làm ngay
Nếu giao thông thông minh là bức tranh tương lai, thì dữ liệu hạ tầng đường bộ chính là nền vải; vải nhăn, lem, rách thì bức tranh không thể đẹp. Một trong những nhiệm vụ trọng tâm Cục Đường bộ đang thực hiện là hoàn thiện Cơ sở dữ liệu kết cấu hạ tầng đường bộ. Điều này không chỉ để quản lý tài sản hạ tầng, mà còn làm đầu vào cho quản lý, vận hành, bảo trì và xây dựng hệ thống giao thông thông minh trong tương lai. Toàn bộ dữ liệu về phương tiện, kết cấu hạ tầng, vận tải và các lĩnh vực liên quan đang được rà soát, chuẩn hóa và kết nối từng bước.
Tiến độ đồng bộ dữ liệu cho thấy quy mô và độ phức tạp của công việc: dữ liệu tuyến đường đã được đồng bộ 2.104/3.583 tuyến, đạt gần 59%; dữ liệu cầu đường bộ đạt 6.381/9.083 cầu, tương đương hơn 70%; dữ liệu hầm đường bộ đạt 26/27 hầm, tương đương hơn 96%. Mục tiêu đặt ra đến ngày 15/11 là phải hoàn thành chuẩn hóa, đối soát và làm sạch ít nhất 80% dữ liệu đủ điều kiện đồng bộ. Đây là bước đi bắt buộc nếu Việt Nam muốn quản lý giao thông bằng số liệu thay vì giấy tờ và điện thoại.
Công nghệ ITS biến dữ liệu thành quyết định quản lý nhanh và chủ động
Điểm khác biệt quan trọng giữa công nghệ ITS và cách quản lý truyền thống nằm ở khả năng biến dữ liệu sống thành hành động quản lý tức thời. Hệ thống giao thông thông minh (ITS) cho phép thu thập và xử lý dữ liệu từ nhiều nguồn, hỗ trợ cơ quan quản lý nắm bắt tình hình giao thông và đưa ra quyết định nhanh hơn. Khi các hệ thống được kết nối, ITS giúp ngành đường bộ chuyển từ quản lý bị động sang quản lý chủ động, dựa trên dữ liệu. Nói cách khác, thay vì chờ ùn tắc xảy ra rồi mới phản ứng, cơ quan quản lý có thể giám sát theo thời gian thực, dự báo xu hướng và phân bổ nguồn lực như lực lượng tuần tra, bảo trì, điều tiết lưu lượng một cách hợp lý.
Cục Đường bộ được giao xây dựng kế hoạch triển khai nền tảng ITS, tập trung vào khả năng kết nối các hệ thống dữ liệu và cung cấp thông tin phục vụ công tác quản lý, giám sát giao thông. Song song, Bộ đang xây dựng Khung Kiến trúc Dữ liệu, Khung Quản trị và Quản lý Dữ liệu, cùng Từ điển dữ liệu; khi hoàn thành, các chuẩn này sẽ tạo ra một tiêu chuẩn thống nhất, giúp kết nối, trao đổi và khai thác hiệu quả hơn các hệ thống dữ liệu giao thông, thay vì để mỗi hệ thống tự sinh ra và tự quản lý. Đây chính là điều kiện tiên quyết để ITS không chỉ là vài trung tâm camera, mà là nền tảng dữ liệu xuyên suốt phục vụ cả vận hành và hoạch định hạ tầng.
Tác động tới người dân và doanh nghiệp: dữ liệu sạch, dịch vụ nhanh hơn
Chuyển đổi dữ liệu ở cấp hạ tầng nghe có vẻ xa vời, nhưng tác động của nó sẽ đến thẳng với người dân và doanh nghiệp. Cục Đường bộ đã hoàn thành kết nối hệ thống xử lý thủ tục hành chính với các cơ sở dữ liệu đã công bố và mới hoàn thành, nhằm tự động hóa việc điền, kiểm tra và tái sử dụng dữ liệu, giảm yêu cầu người dân và doanh nghiệp phải nộp lại giấy tờ và thông tin đã có. Nghĩa là một khi dữ liệu về phương tiện, lái xe, doanh nghiệp vận tải, tuyến cố định… được chuẩn hóa và liên thông, các thủ tục như cấp phép, gia hạn, báo cáo sẽ bớt giấy tờ trùng lặp và thời gian chờ đợi.
Ở góc độ dịch vụ công, danh mục dữ liệu mở và dịch vụ dữ liệu an toàn khai thác đã được ban hành, bao gồm thông tin doanh nghiệp dịch vụ vận tải đường bộ, tuyến vận tải hành khách cố định, cơ sở đào tạo lái xe, điểm dừng nghỉ, bến xe. Khi dữ liệu hạ tầng đường bộ được công khai có chọn lọc dưới dạng dữ liệu mở, xã hội có cơ hội giám sát tốt hơn, doanh nghiệp có thêm cơ sở phân tích để mở tuyến, đầu tư bến bãi, còn người dân có thông tin tin cậy để lựa chọn dịch vụ. Đó là bước thay đổi không phải từ ứng dụng nào hào nhoáng, mà từ nền dữ liệu sạch phía sau.
Thách thức còn lớn, nhưng nền móng đã được đặt đúng chỗ
Việc xây dựng nền tảng dữ liệu giao thông thông minh không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn là bài toán thể chế, an ninh mạng và năng lực vận hành. Hệ thống Cơ sở dữ liệu hạ tầng đường bộ đã ký hợp đồng chạy thử từ 1/1 đến 30/9, dự kiến vận hành từ tháng 10, cùng với việc bố trí kinh phí và thực hiện thủ tục thuê dịch vụ công nghệ số. Tuy vậy, tiến độ đồng bộ dữ liệu vẫn chưa đồng đều giữa các nhóm hạ tầng, và hệ thống Quản lý CSDL thanh toán điện tử phí đường bộ mới đáp ứng được mức 3 về an toàn, chưa đạt mức 4, cần hoàn thiện hồ sơ theo Luật An ninh mạng và các nghị định mới.
Việc xây dựng Từ điển dữ liệu chuyên ngành, Khung quản trị dữ liệu và chuẩn kết nối cho thấy tư duy đúng: trước khi nói tới trí tuệ nhân tạo hay phân tích nâng cao, phải bảo đảm dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống". Theo kế hoạch, tài liệu đánh giá mức độ an toàn cấp 4 và việc kết nối, chia sẻ thông tin giám sát an ninh mạng với Trung tâm An ninh mạng quốc gia cần được hoàn thành trước ngày 20/11. Nếu các mốc này được giữ vững, nền tảng ITS sẽ không chỉ giúp quản lý giao thông Việt Nam hiệu quả hơn hôm nay, mà còn tạo khung dữ liệu chung để bất kỳ công nghệ giao thông thông minh nào triển khai sau này đều có chỗ dựa vững chắc.
