Nền tảng dữ liệu khoa học quốc gia: bước ngoặt từ phân tán sang kết nối
Nền tảng dữ liệu khoa học quốc gia tại địa chỉ sti.gov.vn là hệ thống thông tin quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, được thiết kế như một hạ tầng chia sẻ tập trung cho mọi dữ liệu nghiên cứu, quản lý và thống kê của ngành, nhằm hỗ trợ cơ quan quản lý, nhà khoa học, trường đại học và doanh nghiệp cùng truy cập, khai thác và tái sử dụng thông tin một cách đồng bộ, minh bạch và có thể kết nối ở quy mô toàn quốc. Điểm đáng nói không phải chỉ là thêm một website mới, mà là sự chuyển dịch từ quản lý phân tán, nặng giấy tờ sang quản lý dựa trên dữ liệu, chứng cứ và kết quả thực tế. Lễ vận hành hệ thống thông tin quốc gia này được chủ trì bởi Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định cùng đại diện các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học và giới khoa học, đánh dấu việc nền tảng dữ liệu khoa học bước vào giai đoạn sử dụng chính thức như một nền tảng số dùng chung cấp quốc gia. Từ góc độ chuyển đổi số, đây là bước ngoặt mà nếu bỏ lỡ, hệ sinh thái khoa học – công nghệ sẽ tiếp tục bị chia cắt bởi những "hòn đảo dữ liệu" nhỏ lẻ.
Tích hợp tổ chức, nhân lực, nhiệm vụ, công bố và thống kê: từ dữ liệu rời rạc đến bức tranh toàn cảnh
Giá trị thực của hệ thống thông tin quốc gia mới nằm ở mức độ tích hợp dữ liệu chứ không chỉ ở bề ngoài công nghệ. Nền tảng đã bắt đầu quản lý tập trung một khối lượng lớn thông tin về nhiệm vụ khoa học và công nghệ, công bố khoa học, tổ chức, nguồn nhân lực và thống kê chuyên ngành, đồng thời kết nối hàng triệu điểm dữ liệu từ các hệ thống nghiệp vụ như sở hữu trí tuệ, tiêu chuẩn – đo lường – chất lượng, khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao và chuyển giao công nghệ. Nói cách khác, thay vì phải lục tìm ở nhiều cơ sở dữ liệu rời rạc, người dùng có thể quan sát một bức tranh liên thông về năng lực và kết quả nghiên cứu của cả hệ thống. Nền tảng dữ liệu khoa học này còn cung cấp bộ thống kê gồm 137 chỉ tiêu thống kê ngành khoa học và công nghệ cùng 17 chỉ tiêu thống kê quốc gia trong lĩnh vực này, kèm kết nối dữ liệu về tổ chức khoa học, nhà khoa học, dự án và công bố khoa học. "Hệ thống được xây dựng với mục tiêu tạo một trung tâm thông tin và dữ liệu thống nhất, tin cậy và liên thông ở quy mô quốc gia", theo ông Trần Đắc Hiển, Cục trưởng Cục Thông tin khoa học và công nghệ quốc gia. Đó là nền tảng tối thiểu nếu Việt Nam muốn hoạch định chính sách khoa học dựa trên dữ liệu hơn là cảm tính.
Hạ tầng chia sẻ dữ liệu nghiên cứu: kênh kết nối nhà khoa học – doanh nghiệp
Ý nghĩa lớn nhất của hệ thống thông tin quốc gia không chỉ nằm ở hỗ trợ quản lý nhà nước, mà ở việc mở ra kênh kết nối mới giữa cộng đồng khoa học và khu vực doanh nghiệp. Nhờ nền tảng chia sẻ dữ liệu nghiên cứu tập trung, nhà khoa học có thêm một kênh truy cập thông tin, tìm kiếm nguồn lực, khám phá cơ hội hợp tác nghiên cứu; trong khi doanh nghiệp có thể chủ động tra cứu công nghệ, chuyên gia và kết quả nghiên cứu phù hợp với nhu cầu sản xuất – kinh doanh. Đó là đúng tinh thần coi dữ liệu như một tài sản dùng chung thay vì "sổ tay nội bộ" của từng đơn vị. Theo phân tích từ cơ quan phụ trách, đối với cơ quan quản lý, hệ thống cung cấp cơ sở dữ liệu cho việc xây dựng, thực thi và đánh giá chính sách; đối với doanh nghiệp, nền tảng có thể trở thành kênh tìm kiếm công nghệ và kết nối với tổ chức nghiên cứu để ứng dụng hoặc thương mại hóa kết quả. Khi thông tin về năng lực nhà khoa học, nhóm nghiên cứu và tổ chức khoa học – công nghệ được phản ánh rõ ràng hơn, việc phân bổ nguồn lực và lựa chọn đối tác cho đổi mới sáng tạo sẽ ít bị chi phối bởi yếu tố quan hệ, nhiều hơn bởi thực lực và kết quả.
Thay đổi cách quản lý và tài trợ nghiên cứu: từ quy trình sang kết quả, tác động
Từ góc nhìn quản lý, hệ thống thông tin quốc gia này là cơ hội hiếm để sửa những "căn bệnh kinh niên" của hoạt động khoa học: hành chính nặng nề, báo cáo trùng lặp và khó đánh giá tác động thật sự của nghiên cứu. Các đại biểu tại lễ vận hành đánh giá đây là một mảnh ghép quan trọng hoàn thiện hạ tầng cơ sở dữ liệu quốc gia, phù hợp tinh thần chuyển đổi phương thức quản lý khoa học – công nghệ từ phân tán, dựa vào hồ sơ giấy sang thống nhất, dựa trên dữ liệu, bằng chứng và kết quả hữu hình. Khi thông tin đã được kiểm chứng có thể chia sẻ và tái sử dụng giữa các hệ thống liên thông, gánh nặng thủ tục đối với nhà khoa học được kỳ vọng giảm đi, nhường chỗ cho thời gian dành cho nghiên cứu thực chất. Từ phía tài trợ nghiên cứu, lãnh đạo cơ quan quản lý Quỹ NAFOSTED kỳ vọng hệ thống sẽ làm thay đổi cách phân bổ nguồn lực: dữ liệu đầy đủ giúp nhận diện tốt hơn năng lực nhà khoa học, nhóm nghiên cứu, tổ chức khoa học – công nghệ và giúp rà soát, giảm trùng lặp giữa các nhiệm vụ. Quan trọng hơn, yêu cầu chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả và tác động buộc dữ liệu phải phản ánh toàn bộ vòng đời nhiệm vụ, từ đề xuất, tuyển chọn đến nghiệm thu và ảnh hưởng kinh tế – xã hội. Nếu thực hiện nghiêm, đây sẽ là cú hích buộc hệ sinh thái nghiên cứu phải trả lời thành thật câu hỏi: kiến thức mới đã tạo ra giá trị gì cho xã hội.
Hạ tầng dữ liệu cho kinh tế tri thức: điều kiện nhưng chưa đủ cho đổi mới sáng tạo
Từ góc độ địa phương, lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội nhấn mạnh giá trị lớn nhất của hệ thống nằm ở khả năng thúc đẩy phát triển kinh tế tri thức, đặc biệt là kinh tế số, thông qua việc kết nối và khai thác dữ liệu khoa học – công nghệ như một nguồn lực mới. Hệ thống được truy cập tại địa chỉ sti.gov.vn, là một trong những nền tảng số dùng chung cấp quốc gia theo quyết định của Thủ tướng; nó được xây dựng với mục tiêu nâng cao chất lượng, hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời phục vụ nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy vậy, như chính lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ lưu ý, việc vận hành hệ thống mới chỉ là điểm khởi đầu: giá trị không phụ thuộc vào phần mềm hiện đại đến đâu, mà vào chất lượng dữ liệu, mức độ kết nối, khai thác và hiệu quả thực tế. Để hạ tầng dữ liệu chia sẻ thực sự trở thành bệ phóng cho đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ, dữ liệu từ các nhiệm vụ khoa học phải được coi là sản phẩm, được chuẩn hóa, lưu trữ, kết nối và tái sử dụng ngay từ khâu đặt hàng. Câu chuyện phía trước là kỷ luật dữ liệu và văn hóa chia sẻ: nếu miền dữ liệu vẫn bị cát cứ, nền tảng quốc gia rất dễ bị biến thành kho lưu trữ đẹp nhưng ít người dùng. Nhưng nếu cộng đồng chấp nhận "mở kho", hệ thống sẽ trở thành hạ tầng không thể thiếu cho mọi chiến lược đổi mới sáng tạo.
