Không thể gọi vi phạm pháp luật là bệnh thành tích
Gian lận thi cử là hành vi cố ý làm sai lệch việc tổ chức hoặc kết quả thi, xâm phạm quy định pháp luật và nguyên tắc công bằng giữa các thí sinh. Tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, kết luận điều tra được lãnh đạo Bộ Giáo dục và Đào tạo dẫn lại cho thấy vi phạm có tổ chức, có bàn bạc, phân công vai trò và được chuẩn bị trước.
Tại hội nghị tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 ở Đà Nẵng ngày 29-10, Thứ trưởng Thường trực Phạm Ngọc Thưởng yêu cầu ngành giáo dục nhìn thẳng vào bản chất vụ việc. Gọi hành vi này là “bệnh thành tích” sẽ làm nhẹ một vi phạm pháp luật nghiêm trọng, đồng thời dễ biến trách nhiệm có chủ đích thành một biểu hiện chung chung của áp lực quản lý. Cách gọi đúng không phải chuyện câu chữ: nó quyết định liệu người vi phạm có bị xem xét theo mức độ hành vi và hậu quả hay không.
Tổ chức gian lận đặt ra câu hỏi về cả hệ thống giám sát
Khi nhiều người cùng tham gia, có phân công và phối hợp, vụ việc không còn là sai phạm đơn lẻ của một cá nhân. Có 41 bị can bị khởi tố trong vụ án ở Tuyên Quang; con số này nhấn mạnh quy mô trách nhiệm cần được làm rõ, nhưng không thay thế yêu cầu xác định cụ thể hành vi của từng người.
Điều cần trả lời không chỉ là ai trực tiếp gian lận, mà còn là khâu kiểm tra nào đã không phát hiện, cơ chế phân công và giám sát có lỗ hổng gì, người quản lý chịu trách nhiệm đến đâu. Thứ trưởng Phạm Ngọc Thưởng cảnh báo công nghệ có thể hỗ trợ giám sát, nhưng khó ngăn vi phạm nếu người được giao nhiệm vụ cố tình lợi dụng vị trí hoặc tiếp tay. Vì vậy, xử lý gian lận phải đi cùng trách nhiệm giải trình của cả người thực hiện lẫn người có nghĩa vụ bảo đảm kỳ thi.
Xử lý minh bạch để bảo vệ thí sinh và niềm tin
Vi phạm kỳ thi gây tổn hại vượt ra ngoài một điểm thi: nó làm suy giảm uy tín của kỳ thi và niềm tin của xã hội vào giá trị công bằng của kết quả. Với thí sinh và gia đình, công bằng phải được bảo vệ ngay từ khâu tổ chức, thay vì chỉ được nhắc đến sau khi vụ việc bị phát hiện.
Bởi vậy, xử lý gian lận cần công khai, đúng thẩm quyền, đúng quy trình và tương xứng với tính chất, mức độ, hậu quả của từng hành vi. Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết đang phối hợp với cơ quan chức năng để rà soát, xử lý theo quy định; yêu cầu này vừa nhằm bảo đảm quyền lợi thí sinh, vừa chấn chỉnh kỷ luật và nâng trách nhiệm của những người tổ chức kỳ thi. Nếu kết quả xử lý mờ nhạt hoặc không giải thích rõ trách nhiệm, thông điệp răn đe sẽ mất sức nặng.
Bài học phải chuyển thành thay đổi trước kỳ thi tới
Không thể chờ thêm một vụ gian lận mới để sửa những điểm yếu đã lộ ra. Bộ Giáo dục và Đào tạo xác định cần tiếp tục rà soát, sửa đổi quy chế, tăng biện pháp phòng ngừa và siết kiểm tra, giám sát ở mọi khâu; lãnh đạo Bộ cũng yêu cầu kỳ thi năm 2027 không để tái diễn vi phạm tương tự.
Những biện pháp như bổ sung nghiên cứu hệ thống camera có thể hỗ trợ phát hiện rủi ro, nhưng không thay thế đạo đức nghề nghiệp, hiểu biết pháp luật và trách nhiệm cá nhân. Điều cần công bố không chỉ là xử lý ai, mà còn là sai sót bắt đầu ở đâu và biện pháp khắc phục nào sẽ ngăn lặp lại. Kết luận phải rõ, có căn cứ và đủ sức răn đe. Chỉ khi trách nhiệm được truy đến cùng và những lỗ hổng được sửa trước kỳ thi tiếp theo, sự nghiêm túc của kỳ thi mới có cơ hội được khôi phục.
