Luật trí tuệ nhân tạo: Từ khuôn khổ pháp lý đến bài toán công vụ
Luật trí tuệ nhân tạo là khuôn khổ pháp lý chuyên biệt điều chỉnh hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng các hệ thống AI, nhằm vừa thúc đẩy đổi mới trong quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ công, vừa kiểm soát rủi ro, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân và bảo đảm an toàn dữ liệu trong toàn bộ quy trình công vụ.
Không phải ngẫu nhiên mà ngay sau khi Luật trí tuệ nhân tạo được Quốc hội thông qua với tỷ lệ tán thành cao và bắt đầu có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức hội nghị tập huấn hai ngày 24–25/8 tại Hải Phòng để “đưa luật vào từng bài toán công vụ”. Hội nghị không dừng ở chuyện học thuộc điều khoản, mà xoáy thẳng vào câu hỏi: pháp luật mới này sẽ làm quy trình hành chính nhanh hơn, minh bạch hơn, an toàn hơn như thế nào trong thực tế quản lý và cung cấp dịch vụ công?
AI công vụ phải giải quyết việc chứ không phải chạy theo phong trào
Tinh thần rõ ràng của Bộ Khoa học và Công nghệ: triển khai Luật trí tuệ nhân tạo không thể dừng ở việc “nắm quy định”, mà phải xuất phát từ từng bài toán rất cụ thể trong công vụ. Cơ quan nhà nước được yêu cầu tự soi lại mình: công việc nào đang ngốn nhiều thời gian, nguồn dữ liệu nào bị bỏ phí, quy trình nào có thể để AI hỗ trợ, dịch vụ nào với người dân và doanh nghiệp còn chậm, còn phiền hà. Nếu không trả lời được những câu hỏi đó, mọi dự án AI công vụ chỉ là lớp vỏ công nghệ bóng bẩy, tốn kém nguồn lực nhưng không cải thiện được trải nghiệm hành chính.
Điểm đáng chú ý là định hướng “hiệu quả đo đếm được”. Các cơ quan không được triển khai AI theo phong trào, mà phải lựa chọn mô hình, giải pháp với chỉ số rõ ràng về thời gian xử lý hồ sơ, chất lượng tư vấn, hay mức độ hài lòng của người dân. Theo kinh nghiệm từ Hải Phòng, mỗi ứng dụng AI đều phải trả lời ba câu: làm việc gì, đo hiệu quả thế nào, và ai chịu trách nhiệm với dữ liệu đầu vào lẫn kết quả đầu ra. Quan điểm này là lời nhắc thẳng thắn: không ai được ẩn mình sau công nghệ.
Quản trị rủi ro AI và bảo an dữ liệu: “phanh” không kém phần quan trọng so với “ga”
Nếu coi AI là động cơ tăng tốc cho cải cách hành chính, thì quản trị rủi ro AI và bảo an dữ liệu chính là hệ thống phanh bắt buộc. Hội nghị tại Hải Phòng dành trọng tâm cho nhận diện, phân loại và quản trị rủi ro AI, cùng các yêu cầu về đạo đức, minh bạch, an toàn và bảo mật dữ liệu. Luật trí tuệ nhân tạo được triển khai với một thông điệp nhất quán: mọi ứng dụng AI công vụ phải song song bảo đảm độ tin cậy, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, bảo an dữ liệu và trách nhiệm giải trình.
Theo kinh nghiệm triển khai 18 dự án AI tại Hải Phòng, các hệ thống xử lý dữ liệu quan trọng hoặc có thể tác động lớn tới quyền lợi người dân buộc phải trải qua đánh giá rủi ro, thử nghiệm, theo dõi, giám sát, kèm trách nhiệm rõ ràng của con người. Nói cách khác, không có “vùng trắng” trách nhiệm cho bất kỳ thuật toán nào. Bên cạnh đó, chuẩn hóa dữ liệu, kiểm soát truy cập, bảo đảm an ninh thông tin và đào tạo cán bộ được coi là điều kiện đi kèm bắt buộc trước khi mở rộng quy mô ứng dụng AI.
AI không được xóa nhòa trách nhiệm cá nhân của cán bộ, công chức
Điểm nguyên tắc được nhắc nhiều nhất là: AI chỉ hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm pháp lý của cán bộ, công chức. Đây là “lằn ranh đỏ” để bảo vệ tính liêm chính của AI công vụ. Dù hệ thống có thông minh đến đâu, kết quả do AI tạo ra vẫn chỉ là đầu vào để tham khảo; con người phải kiểm tra, thẩm định trước khi ký vào quyết định hành chính hay tham mưu cho lãnh đạo.
Từ góc độ trách nhiệm giải trình, đây là lựa chọn đúng. Nếu không khẳng định sớm nguyên tắc này, AI rất dễ trở thành “lá chắn” để né tránh sai sót: sai thì đổ cho máy, còn đúng thì nhận về cho mình. Luật trí tuệ nhân tạo, cùng định hướng triển khai, đã chặn trước kịch bản đó bằng yêu cầu con người giữ vai trò giám sát, chịu trách nhiệm trọn vẹn với quyết định công vụ, kể cả khi sử dụng AI hỗ trợ. Điều này gửi một thông điệp rõ ràng tới đội ngũ công chức: học dùng AI để làm việc tốt hơn, chứ không phải để trốn tránh trách nhiệm.
Cân bằng hiệu quả và minh bạch: Bài kiểm tra dài hạn của AI công vụ
Vấn đề không nằm ở chỗ có dùng AI công vụ hay không, mà là dùng thế nào để tăng hiệu quả mà vẫn giữ được minh bạch, trách nhiệm. Các định hướng tại hội nghị yêu cầu phát triển AI phải đi cùng quản trị rủi ro, bảo đảm công khai, trách nhiệm giải trình, bắt đầu từ những vấn đề thực tế để tạo giá trị cho cơ quan nhà nước, người dân và doanh nghiệp. Nếu chỉ chạy theo số lượng dự án, số lượng công cụ, hệ thống sẽ phình to nhưng niềm tin của người dân lại thu hẹp.
Theo kế hoạch, Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tiếp tục phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp để triển khai Luật, phát triển hạ tầng, dữ liệu, nguồn nhân lực và hệ sinh thái AI theo hướng an toàn, tin cậy, có trách nhiệm và lấy con người làm trung tâm. Hướng đi này đáng được ủng hộ, nhưng sẽ chỉ thành công nếu từng đơn vị hành chính dám đo lường hiệu quả, công khai rủi ro và giữ vững nguyên tắc: công nghệ có thể thay đổi, song trách nhiệm công vụ và quyền của công dân thì không được suy giảm.
