Diễn đàn Pháp luật ASEAN: AI bước vào trung tâm sân khấu pháp lý khu vực
Diễn đàn Pháp luật ASEAN là cơ chế hợp tác khu vực nơi các cơ quan pháp luật, tư pháp, nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, học giả và doanh nghiệp công nghệ cùng thảo luận về cách xây dựng, điều chỉnh và áp dụng trí tuệ nhân tạo trong hệ thống pháp luật, nhằm bảo đảm phát triển số an toàn, lấy con người làm trung tâm và giữ vững thượng tôn pháp luật trong kỷ nguyên số.
Điểm đáng nói không phải ở việc ASEAN nói về trí tuệ nhân tạo (AI), mà ở chỗ khu vực này muốn chủ động dẫn dắt cách luật pháp đối thoại với AI. Từ ngày 18 đến 19/8, Diễn đàn Pháp luật ASEAN diễn ra tại Hà Nội với chủ đề “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong công tác xây dựng và thi hành pháp luật trong kỷ nguyên số”. Thay vì chỉ chia sẻ kinh nghiệm, các đại biểu dùng diễn đàn như một bàn tròn chính trị – pháp lý để thử trả lời câu hỏi: ASEAN sẽ trở thành người đi trước hay kẻ chạy theo trong cuộc chơi AI pháp luật AI?
Sự có mặt của lãnh đạo Bộ Tư pháp các nước ASEAN, Ban Thư ký ASEAN cùng nhiều tổ chức quốc tế cho thấy đây không phải một hội thảo kỹ thuật đơn thuần, mà là bước thử nghiệm cho một trật tự pháp lý mới quanh trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm.
Ba câu hỏi lớn của Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu: AI buộc pháp luật phải tự soi lại mình
Nếu phải chọn một khoảnh khắc kết tinh tinh thần Diễn đàn, đó là bài phát biểu khai mạc của Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu. Ông không ca ngợi công nghệ, mà đặt ra ba câu hỏi khó cho mọi hệ thống pháp luật: pháp luật phải điều chỉnh AI thế nào để vừa bảo vệ quyền con người, vừa không bóp nghẹt đổi mới sáng tạo; AI có thể hỗ trợ nâng cao chất lượng xây dựng và thi hành pháp luật ra sao; và rốt cuộc, AI có giúp người dân, doanh nghiệp giảm thời gian, chi phí tuân thủ, tăng khả năng tiếp cận pháp luật hay không.
Điểm sắc sảo ở đây là ông buộc các nhà làm luật phải trả lời: AI được phát triển vì ai. Một hệ thống ASEAN pháp luật AI mà không làm cuộc sống người dân dễ thở hơn thì mọi diễn ngôn về “chuyển đổi số” chỉ là khẩu hiệu. Câu nói đáng ghi nhớ là: trí tuệ nhân tạo mang lại lợi ích gì cho người dân, doanh nghiệp và xã hội; có giúp giảm thời gian, chi phí tuân thủ và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật hay không.
Quan trọng hơn, ông thẳng thắn nhìn nhận các thách thức về bảo mật dữ liệu, đạo đức thuật toán, an ninh mạng đã vượt quá khả năng của bất kỳ quốc gia đơn lẻ nào; đây là lĩnh vực không quốc gia nào có thể đi một mình. Nói cách khác, ai nghĩ có thể xây “pháo đài pháp luật AI” riêng lẻ sẽ phải tỉnh giấc sớm.
Khung quản trị AI khu vực: tôn trọng đa dạng, thống nhất ở con người
Trọng tâm chính trị – pháp lý của diễn đàn là ý tưởng xây dựng một khung quản trị AI khu vực. Thay vì sao chép mô hình bên ngoài, các nước ASEAN nói rõ rằng các nguyên tắc, tiêu chuẩn, quy chuẩn về ứng dụng AI trong pháp luật và tư pháp cần được hình thành trước hết trong ASEAN, do ASEAN dẫn dắt, trên cơ sở đồng thuận và tôn trọng chủ quyền mỗi nước. Đây là tuyên ngôn tự tin hiếm thấy của một khu vực thường bị xem là “người đi sau”.
Bộ trưởng Tư pháp Việt Nam nhấn mạnh: “Chúng ta cần một khung quản trị AI hài hòa trong ASEAN – một khung quản trị tôn trọng tính đa dạng của các quốc gia, nhưng thống nhất ở nguyên tắc tối thượng: AI phải lấy con người làm trung tâm, an toàn, đáng tin cậy và bao trùm”. Đây không chỉ là tuyên bố đạo đức, mà là đường ranh rõ ràng với kiểu phát triển AI bất chấp quyền riêng tư, bỏ qua trách nhiệm giải trình.
Quan điểm “trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm” không dừng ở câu chữ. ASEAN thừa nhận sự chênh lệch về năng lực số và độ trưởng thành pháp luật giữa các nước, và từ đó nêu yêu cầu về “sự đoàn kết số”, chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực để tránh tạo thêm khoảng cách mới. Nếu không, khung quản trị AI khu vực chỉ tồn tại trên giấy, còn thực tế sẽ bị dẫn dắt bởi các doanh nghiệp công nghệ lớn.
Ba định hướng hợp tác AI Việt Nam đề xuất: định hình tương lai hợp tác pháp luật ASEAN
Vai trò của Việt Nam ở diễn đàn này không phải là “chủ nhà hiếu khách”, mà là người đề bài. Việt Nam đưa ra ba định hướng hợp tác AI giữa các quốc gia ASEAN: xây dựng các nguyên tắc và chuẩn mực chung về ứng dụng AI trong pháp luật và tư pháp trên cơ sở lấy con người làm trung tâm; đẩy mạnh chuyển đổi số trong các cơ quan xây dựng và thi hành pháp luật; và tăng cường chia sẻ tri thức, dữ liệu, công nghệ, đồng thời phát triển nguồn nhân lực pháp lý có năng lực số.
Nói cách khác, Việt Nam đòi hỏi ASEAN phải đi từ khẩu hiệu “AI có trách nhiệm” tới hạ tầng dữ liệu, nhân lực và quy trình cụ thể. Trong nước, việc Quốc hội thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo và Thủ tướng phê duyệt Đề án phát triển Cổng Pháp luật quốc gia giai đoạn 2026–2030 được nêu như minh chứng cho cách tiếp cận: thể chế, hạ tầng và nguồn nhân lực phải cùng chuyển động.
Điểm thuyết phục nằm ở chỗ ba định hướng này trực tiếp gắn với lợi ích người dân: cổng pháp luật số giúp tiếp cận quy định dễ hơn; dữ liệu liên thông giúp AI tư pháp hoạt động chuẩn xác hơn; nhân lực pháp lý có năng lực số giúp giảm nguy cơ “pháp luật bị công nghệ dắt mũi”. ASEAN pháp luật AI, nếu đi theo hướng này, sẽ bám sát đời sống thay vì chỉ phục vụ các bản báo cáo đẹp mắt.
Ý nghĩa của Diễn đàn: ASEAN có dám giữ vững tiêu chuẩn con người làm trung tâm?
Diễn đàn Pháp luật ASEAN lần này không đơn giản là nơi “cập nhật xu hướng AI”, mà là phép thử năng lực tự tổ chức của khu vực trước một làn sóng công nghệ có thể vừa tạo cơ hội, vừa thổi bay những bảo đảm pháp lý cũ. Trong hai ngày làm việc, các đại biểu không chỉ bàn về thực trạng ứng dụng AI, cổng pháp luật số, mà còn chia sẻ kinh nghiệm xây dựng khuôn khổ pháp luật và chính sách đối với chuyển đổi số và AI.
Tuy vậy, khoảng cách năng lực giữa các nước và thách thức xuyên biên giới về dữ liệu, an ninh mạng, đạo đức thuật toán khiến mọi cam kết dễ bị thử thách trong thực thi. Hợp tác pháp luật ASEAN, nếu không đi kèm cơ chế chia sẻ tri thức và hỗ trợ kỹ thuật, sẽ khó giữ được tinh thần “không ai bị bỏ lại phía sau” trong kỷ nguyên số.
Kết luận công bằng là: ASEAN đã làm điều đúng khi khẳng định trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm phải lấy con người làm trung tâm, và khi đặt khung quản trị AI khu vực vào tay chính mình. Vấn đề còn lại là mức độ kiên định với nguyên tắc đó khi đứng trước sức ép thị trường và lợi ích ngắn hạn. Nếu vượt qua được bài kiểm tra này, ASEAN không chỉ “bắt kịp” thế giới, mà có thể trở thành hình mẫu về cách một khu vực đa dạng vẫn xây được luật chơi chung trong thời đại AI.
