Chiến lược AI quốc gia: Từ nghiên cứu hàn lâm đến năng lực cốt lõi
Chiến lược AI quốc gia đến 2030, tầm nhìn 2045 là bản thiết kế tổng thể nhằm biến trí tuệ nhân tạo từ một lĩnh vực nghiên cứu hàn lâm thành năng lực cốt lõi thấm vào mọi hoạt động kinh tế – xã hội, với hệ thống mục tiêu nhiều tầng, yêu cầu đầu tư lớn cho hạ tầng tính toán, đào tạo nhân lực quy mô lớn và thúc đẩy ứng dụng rộng rãi trong doanh nghiệp lẫn khu vực công.
Điểm đáng nói nhất của chiến lược AI quốc gia là sự dịch chuyển rõ rệt khỏi tư duy “làm đề tài” sang tư duy “giải bài toán thật”. Nếu trước đây AI chủ yếu nằm trong phòng thí nghiệm, thì nay Nhà nước xác định AI là "năng lực cốt lõi" và yêu cầu tích hợp ngay từ khâu xác định bài toán đến thiết kế, vận hành hệ thống trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, nông nghiệp, giao thông. Mục tiêu không phải chạy theo trào lưu, mà là dùng AI để nâng năng suất lao động thêm 10–15% – mức được xem là sống còn để thoát bẫy thu nhập trung bình. Đây là lựa chọn mang tính chiến lược: hoặc chủ động tái cấu trúc bằng AI, hoặc chấp nhận tụt lại trong chuỗi giá trị số.
Hệ mục tiêu 4 tầng: Cách Việt Nam biến tham vọng AI thành lộ trình đo được
Thay vì những khẩu hiệu khó kiểm chứng, chiến lược AI quốc gia được thiết kế như một chuỗi nhân quả 4 tầng: Đầu vào – Đầu ra – Kết quả – Tác động. Cách thiết kế này gửi đi thông điệp mạnh: nếu không đo được thì không được coi là đã làm. Nó cũng biến các khẩu hiệu về “chuyển đổi số với AI” thành những con số mà từng bộ, ngành, địa phương phải chịu trách nhiệm.
Ở tầng Tác động, Việt Nam đặt kỳ vọng lọt top 3 Đông Á về AI, để AI đóng góp 6% GDP và đạt giá trị xuất khẩu 5 tỷ USD dịch vụ AI. Để đi đến đó, tầng Kết quả buộc 60% doanh nghiệp và 100% công chức phải sử dụng AI, 60% quyết định điều hành phải dựa trên dữ liệu. Tầng Sản phẩm yêu cầu hình thành 5 nền tảng dùng chung, 8 mô hình AI tiếng Việt và 100% dịch vụ công trực tuyến. Nền móng Đầu vào là đầu tư 1–1,5% GDP cho AI, đào tạo 10.000 chuyên gia, trang bị kỹ năng cho 10 triệu lao động, cùng hệ thống tính toán 560 Exaflops và 500 MW điện. Cấu trúc này buộc mọi người phải trả lời: thiếu mắt xích nào thì mục tiêu sẽ đổ vỡ.
Từ hạ tầng tính toán đến đời sống người dân: AI sẽ chạm tới đâu?
Điện và năng lực tính toán thường là “hòn đá tảng” trong mọi tham vọng AI; lần này chiến lược không né tránh mà gọi tên thẳng và gắn với các chỉ số cụ thể – 560 Exaflops và 500 MW công suất dành cho hệ thống tính toán AI. Điều này cho thấy người xây dựng chiến lược hiểu rằng cuộc đua AI hôm nay là cuộc đua về hạ tầng phần cứng và năng lượng, chứ không chỉ là vài ứng dụng trình diễn.
Nhưng hạ tầng chỉ có ý nghĩa khi chạm được đến người dùng. Chiến lược yêu cầu AI phải trực tiếp giải quyết các vấn đề nóng trong y tế, giáo dục, nông nghiệp, giao thông… Điều đó sẽ thể hiện bằng việc 60% doanh nghiệp và 100% công chức sử dụng AI trong công việc hàng ngày, và 60% quyết định điều hành dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính. Với người dân, mục tiêu 100% dịch vụ công trực tuyến đồng nghĩa nhiều thủ tục sẽ được xử lý qua các hệ thống thông minh, rút ngắn thời gian chờ đợi, giảm sai sót và chi phí đi lại. Nói cách khác, thành công hay thất bại của các trụ cột AI 2030 sẽ được đo ngay ở trải nghiệm của người dùng cuối.
Khát vọng tự chủ số và vai trò "sếu đầu đàn" của doanh nghiệp
Một điểm then chốt của phát triển AI Việt Nam là mục tiêu xây dựng 10 thương hiệu AI mạnh và 8 mô hình AI tiếng Việt, như một tuyên bố rõ ràng về chủ quyền số. Trong bối cảnh các mô hình ngôn ngữ lớn trên thế giới được huấn luyện chủ yếu bằng dữ liệu phương Tây, việc sở hữu mô hình AI tiếng Việt không chỉ là chuyện kỹ thuật, mà là vấn đề bảo tồn văn hóa, lịch sử và an ninh thông tin quốc gia.
Chiến lược không đặt Nhà nước vào vai “làm tất”, mà xác định doanh nghiệp là lực lượng chủ lực của hệ sinh thái AI. Nhà nước sẽ kiến tạo thể chế, làm sạch và mở một phần dữ liệu trọng yếu, điều phối hạ tầng tính toán; còn doanh nghiệp công nghệ được kỳ vọng trở thành những "sếu đầu đàn" có thể đưa dịch vụ AI ra quốc tế, đóng góp vào mục tiêu xuất khẩu 5 tỷ USD. Cách phân vai này hợp lý: nếu doanh nghiệp không đủ lớn và không dám đầu tư dài hạn, mọi trụ cột AI 2030 sẽ mắc kẹt ở mức thử nghiệm. Ngược lại, nếu chính sách đủ ổn định và hạ tầng đủ mạnh, AI có thể trở thành ngành mũi nhọn Make in Vietnam.
Kỷ luật thực thi và chặng đường dài đến 2045
Nhiều chiến lược hay từng thất bại ở Việt Nam vì “chết trên bàn giấy”. Lần này, Quyết định 1671/QĐ-TTg gắn chiến lược AI quốc gia với nguyên tắc "6 Rõ": rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm, rõ thẩm quyền. Đồng thời, chiến lược được chia nhỏ thành 97 nhiệm vụ cụ thể, gắn với cơ quan chủ trì, trong đó Bộ Khoa học và Công nghệ đóng vai trò “nhạc trưởng” điều phối liên ngành và đo lường hằng năm. Đây là cơ chế kỷ luật mà nếu thực thi đúng, sẽ hạn chế tình trạng đùn đẩy trách nhiệm – kẻ thù của mọi kế hoạch lớn.
Tuy vậy, cần nhìn nhận thẳng: hành trình đến 2045, khi AI được kỳ vọng trở thành "nền tảng vận hành chủ đạo của Nhà nước", sẽ đầy sức ép về vốn, nhân tài và pháp lý. Cạnh tranh thu hút chuyên gia AI sẽ gay gắt, yêu cầu về bảo vệ dữ liệu và đạo đức AI ngày càng cao. Câu hỏi không còn là “có làm AI hay không”, mà là làm thế nào để từng bộ, ngành, doanh nghiệp biến 9 trụ cột và 6 giải pháp đột phá thành dự án cụ thể, gắn với chỉ số đo lường rõ ràng. Việt Nam đã bấm nút khởi động một đường đua mới – đường đua dùng trí tuệ nhân tạo để kiến tạo sự thịnh vượng.
