Tình bạn nghệ sĩ: một định nghĩa sống động từ Lê Mai và Kim Xuyến
Tình bạn nghệ sĩ, trong nghĩa đẹp nhất, là sợi dây gắn kết hai con người cùng chia sẻ ánh đèn sân khấu, những chuyến lưu diễn gian nan, những bí mật đời sống riêng tư và cả những cú trượt dài lẫn khoảnh khắc huy hoàng, để rồi sau hàng chục năm, họ vẫn chọn ngồi cạnh nhau bên một ly trà bình dân thay vì giữa tiếng vỗ tay của đám đông. Với NSƯT Lê Mai và NSƯT Kim Xuyến, định nghĩa ấy không nằm trên khẩu hiệu, mà được viết bằng gần 50 năm kề vai sát cánh từ sau cánh gà Nhà hát Kịch Hà Nội cho tới góc quán trà đá đầu phố Phan Đình Phùng, nơi hai mái đầu bạc ngồi nhấp ngụm trà nóng, ngắm người qua lại và ôn chuyện đời, chuyện nghề như một nghi lễ thân tình hằng ngày.
Điều đáng nói là họ không chỉ là hai người bạn, mà là hai NSƯT gạo cội, những nghệ sĩ huyền thoại của sân khấu phía Bắc. NSƯT Lê Mai sinh năm 1938, trong một gia đình mà cả bố và mẹ đều hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật sân khấu, còn NSƯT Kim Xuyến sinh năm 1945 tại Hà Nội, gắn bó với Nhà hát Kịch Hà Nội từ năm 1962. Họ là một phần không thể thiếu của di sản sân khấu và âm nhạc kịch nói Việt, nhưng lựa chọn quan trọng nhất trong đời lại là lựa chọn ở bên nhau như chị em ruột. Câu chuyện này cho thấy: danh hiệu có thể được trao, nhưng một tình bạn tri kỷ gần nửa thế kỷ thì chỉ có thể được trả giá bằng sự bao dung, nhường nhịn và trung thành tuyệt đối.
Từ sau cánh gà thời bao cấp đến món nợ 20 cây vàng
Nếu muốn hiểu giá trị của tình bạn nghệ sĩ, phải bắt đầu từ những ngày nghèo khó. Thời bao cấp thiếu thốn, nghề diễn gian nan, những đêm đi lưu diễn luôn là nỗi lo canh cánh bởi cả hai đều còn là những người mẹ trẻ, loay hoay giữa vai diễn và nồi cơm gia đình. Sau cánh gà, người ta thấy NSƯT Kim Xuyến bế bồng, trông nom con của NSƯT Lê Mai để đàn chị yên tâm bước ra ánh đèn. Những đứa trẻ ngày ấy sau này trở thành những nghệ sĩ nhân dân, nghệ sĩ ưu tú lừng danh, nhưng nền móng của chúng lại được dựng lên bằng đôi tay của một người “bạn” không cùng huyết thống.
Bản chất của tri kỷ là dám đặt số phận mình vào tay người kia. Câu chuyện 20 cây vàng là minh chứng không thể tranh cãi: khi NSƯT Kim Xuyến chưa có nhà ở và gom góp không đủ tiền, NSƯT Lê Mai đã cho bạn mượn ngay 100 triệu đồng, tương đương khoảng 20 cây vàng — một số tiền khổng lồ đủ đổi cả một cơ ngơi thời đó. Không chỉ đưa tiền, bà còn nắm tay bạn đi khắp ngõ ngách Hà Nội để mua bằng được căn nhà ở phố Hàng Vải, nơi đến hôm nay vẫn là mái ấm che mưa che nắng cho gia đình NSƯT Kim Xuyến. Một câu nói có thể trích dẫn nguyên văn: "100 triệu đồng khi ấy tương đương tới 20 cây vàng — một số tiền khổng lồ đủ để đổi cả một cơ ngơi". Đó không chỉ là giao dịch tài chính; đó là bằng chứng rằng niềm tin giữa họ lớn hơn nỗi sợ mất mát.
Những chuyến xe ngẫu hứng và sự bù trừ tính cách
Một tình bạn kéo dài gần nửa thế kỷ mà không một lần mâu thuẫn hay giận hờn không phải món quà của số phận, mà là kết quả của sự bù trừ tính cách đầy ý thức. NSƯT Lê Mai trầm tính, bao dung, không để bụng; NSƯT Kim Xuyến xởi lởi, ríu rít, tràn đầy năng lượng. Sự sâu lắng của người này hòa vào sự xông xáo của người kia, tạo nên một đôi bạn tri kỷ đời thực hiếm thấy trong làng nghệ sĩ. Họ không cạnh tranh hào quang, không so đo vai chính vai phụ; họ chia nhau bớt nỗi cô đơn của nghề diễn – thứ nghề mà mỗi người phải tự đối diện với ánh đèn và cả khoảng trống sau khi màn nhung khép lại.
Những kỷ niệm thanh xuân của họ nghe qua tưởng ngẫu hứng, nhưng lại nói lên cách họ chọn sống: chỉ cần người chị phóng xe máy đến gọi “Lên xe đi, chị chở ra chỗ này!”, là hai người lại vi vu sang Yên Viên, Gia Lâm hay Hà Đông thăm bạn bè. Khi đi diễn xa ở Thái Nguyên, một lần NSƯT Lê Mai bị sào treo quần áo rơi trúng đầu phải nhập viện, NSƯT Kim Xuyến đã túc trực chăm sóc, lo lắng đến mất ăn mất ngủ. Sự gắn kết ấy còn lan sang thế hệ con cháu: đến mức đứa cháu nhỏ mở cửa gặp NSƯT Kim Xuyến thì thốt lên câu “Lại là bác!”, khiến hai nghệ sĩ già bật cười hạnh phúc. Tình bạn nghệ sĩ, vì thế, không dừng ở hai người; nó trở thành một phần của cấu trúc gia đình mở rộng.
Góc trà đá Phan Đình Phùng và tuổi xưa nay hiếm
Ngày hôm nay, khi nói về họ, công chúng hay dùng những từ như NSƯT gạo cội hay nghệ sĩ huyền thoại. NSƯT Lê Mai đã bước sang tuổi 88, còn NSƯT Kim Xuyến đã 81 tuổi. Ở tuổi xưa nay hiếm ấy, họ đã đi qua mọi danh hiệu, mọi tràng pháo tay. Điều còn lại là những thói quen giản dị: điểm hẹn quen thuộc nhất không phải nhà hàng sang trọng, mà là quán trà đá đầu phố Phan Đình Phùng, nơi hai bà ngồi cạnh nhau, uống trà nóng, ngắm dòng người, kể lại chuyện đời và chuyện nghề như đang diễn một vở kịch chỉ dành riêng cho hai khán giả đặc biệt nhất.
Đáng quý hơn, khi cuộc sống đã bớt khốn khó, họ vẫn giữ cách sống mộc mạc. Ở tuổi 81, NSƯT Kim Xuyến hưởng cuộc sống bình yên bên gia đình con trai tại Hà Nội, hai con gái định cư ở nước ngoài, và với mức lương hưu 5 triệu đồng mỗi tháng, bà vẫn nhận lời đóng phim, tiểu phẩm và quảng cáo vì nhớ nghề, dẫu có khi cát-xê vai phụ còn không đủ tiền xăng. Việc bà vẫn tự lái xe máy sang thăm bạn mỗi ngày là câu trả lời rõ ràng nhất cho mọi nghi ngờ: những nghệ sĩ lớn, nếu được nâng bằng nền tảng tình bạn chân thành, có thể sống rất nhẹ nhàng trước cả áp lực danh tiếng lẫn nỗi cô đơn tuổi già.
Những sợi dây song hành: từ Lê Mai – Kim Xuyến đến Công Lý – Trung Hiếu
Tình bạn nghệ sĩ không phải ngoại lệ hiếm hoi, nhưng cặp tri kỷ Lê Mai – Kim Xuyến cho thấy một chuẩn mực rất cao. Và điều thú vị là ở một thế hệ khác, sân khấu phía Bắc cũng có một cặp bạn tri kỷ khác: NSND Công Lý và NSND Trung Hiếu. Họ cùng sinh năm 1973, cùng theo học khoa Sân khấu của Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Hà Nội, cùng được Nhà hát Kịch Hà Nội chọn làm lớp diễn viên kế cận vào đầu thập niên 1990. Nếu Lê Mai – Kim Xuyến là biểu tượng của thế hệ nghệ sĩ chiến tranh – bao cấp, thì Công Lý – Trung Hiếu là đôi bạn đồng niên của thời kỳ đổi mới, cùng đi lên từ những vai quần chúng, vai phụ không lời thoại cho đến lúc trở thành gương mặt quen thuộc trên sân khấu và màn ảnh nhỏ.
Những ngày đầu theo nghề, Công Lý chủ yếu đảm nhận các vai quần chúng, vai phụ, thậm chí cả nhân vật không có lời thoại, cho đến khi được giao vai dài hơi đầu tiên trong vở "Khoảng trống" năm 1997. Trong khi đó, Trung Hiếu sớm được trao cả vai phụ và vai chính, rồi dần ghi dấu trong nhiều tác phẩm sân khấu khác nhau. Điều đáng chú ý là dù sự nghiệp có giai đoạn không đồng đều, tình bạn của họ vẫn bền vững. Họ lồng tiếng cho nhau, thậm chí đổi vai trong quá trình thu lời thoại, và sau này cùng giữ những vị trí lãnh đạo tại Nhà hát Kịch Hà Nội. Khi NSND Công Lý gặp biến cố sức khỏe năm 2021, NSND Trung Hiếu nhiều lần đến thăm, động viên và đồng hành với bạn. Ở cả hai cặp nghệ sĩ, từ Lê Mai – Kim Xuyến đến Công Lý – Trung Hiếu, điểm chung rõ ràng nhất là: sợi dây tình bạn chân thành đã giúp họ vượt qua áp lực nghề nghiệp, khoảng cách thời gian và cả những cú ngã mà hào quang không bao giờ giải thích được.
