Không hỏi “AI làm được gì?” mà là “AI nên làm gì cho việc học?”
AI trong giáo dục là việc sử dụng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động học, kiểm tra đánh giá và quản trị nhà trường, với mục tiêu nâng cao chất lượng học tập chứ không thay thế hoàn toàn vai trò sư phạm và trách nhiệm nghề nghiệp của người thầy. Trong bối cảnh AI và AI tạo sinh đang tái cấu trúc mạnh mẽ cách tạo lập tri thức, tổ chức dạy học và quản lý giáo dục, câu hỏi quan trọng nhất mà hơn 200 chuyên gia giáo dục đặt ra không còn là “AI làm được gì?” mà là “AI nên tham gia vào chức năng nào, trong điều kiện nào, và vì mục tiêu học tập nào?”. Câu hỏi này buộc chúng ta nhìn AI như một phần trong chiến lược định hướng học tập, không phải món đồ chơi công nghệ thời thượng.
Hội thảo khoa học quốc tế “Trí tuệ nhân tạo trong giáo dục: Những vấn đề trọng yếu trong nghiên cứu và đào tạo giáo viên” do Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức đã quy tụ hơn 200 đại biểu cùng hơn 40 tổ chức, doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu và trường đại học trong và ngoài nước. Chỉ riêng con số này đã cho thấy AI trong giáo dục không còn là chủ đề bên lề mà là câu chuyện chiến lược của toàn ngành. Theo ban tổ chức, 87 công trình nghiên cứu được tuyển chọn trình bày tại hội thảo cho thấy nỗ lực nghiêm túc trong việc xây dựng khung năng lực AI cho đội ngũ nhà giáo, hướng tới chuyển đổi số toàn diện chứ không phải thử nghiệm manh mún.
Cơ hội đổi mới dạy học: AI mạnh đến đâu cũng cần bàn tay thiết kế của giáo viên
AI trong giáo dục mở ra một không gian đổi mới dạy học chưa từng có, nhưng sức mạnh của nó tỷ lệ thuận với khả năng thiết kế sư phạm của giáo viên. Trong tham luận về dạy Ngữ văn, nhóm tác giả từ Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy GenAI có thể hỗ trợ hình thành ý tưởng, xây dựng nội dung, thiết kế hoạt động, tạo học liệu và phản hồi cho giờ học Ngữ văn. Thế nhưng, họ nhấn mạnh đầu ra vẫn phải được giáo viên thẩm định, và trọng tâm đánh giá phải là quá trình tư duy và sự tham gia của người học chứ không phải sản phẩm trơn tru do máy gợi ý.
Từ góc nhìn rộng hơn, các chuyên gia nhận định AI đang làm thay đổi sâu sắc nội dung, phương pháp dạy học, đánh giá người học và quản trị nhà trường. Nhưng nếu giáo viên phó mặc cho phần mềm “lo hết”, lớp học sẽ rơi vào ảo giác tiến bộ: hoạt động phong phú, sản phẩm đẹp mắt, nhưng năng lực thực của học sinh không được bồi đắp. Theo TS Cao Anh Tuấn, đây là lý do nhà trường chọn tiếp cận công nghệ gắn liền với trách nhiệm sư phạm, coi công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, còn chất lượng giáo dục phải dựa trên mục đích sư phạm, đạo đức nghề nghiệp và năng lực phán đoán của người thầy.
Vai trò giáo viên AI: Người giữ định hướng và “kiểm chứng sự thật” cho lớp học
Nếu AI là một “trợ giảng siêu tốc”, thì giáo viên phải là tổng đạo diễn: quyết định AI xuất hiện ở cảnh nào, với kịch bản gì, phục vụ mục tiêu định hướng học tập nào. Các chuyên gia thống nhất rằng công nghệ chỉ là công cụ; chất lượng giáo dục và tính liêm chính học thuật phải dựa trên mục đích sư phạm và năng lực phán đoán của người thầy. Giáo sư Ho Ryong Park nhấn mạnh giáo viên cần thiết kế hoạt động kết nối người thầy, người học và AI, duy trì đối thoại có ý nghĩa, và lựa chọn cách dùng công nghệ phù hợp với nhu cầu học tập. Đây chính là “vai trò giáo viên AI”: không dạy thay AI, nhưng cũng không để AI dạy thay mình.
Ở góc độ đạo đức và liêm chính, câu hỏi không hề nhỏ: ai chịu trách nhiệm về sản phẩm do AI tạo ra? GS Park cảnh báo những tình huống giáo viên chuyển nguyên phản hồi AI cho sinh viên hoặc sinh viên để AI viết toàn bộ bài tập rồi nộp cần được xem xét về đạo đức và tính trung thực trong dạy học. Trong toán học, TS Nguyễn Thụy Phương Trâm đề xuất ba nhóm kĩ năng cốt lõi khi học sinh dùng AI học Toán: đặt yêu cầu rõ ràng, kiểm chứng toán học, sử dụng có trách nhiệm; đồng thời giáo viên phải chuyển từ chấm kết quả sang chấm tiến trình giải quyết vấn đề. Nói cách khác, giáo viên phải trở thành “bộ lọc sự thật” và “người hướng dẫn cách học với AI”, không phải người phát bài tập cho AI giải hộ học trò.
Học trò đã dùng AI nhiều hơn ta tưởng: Vì sao giáo viên càng không thể đứng ngoài?
Khi 67,3% sinh viên ngành Giáo dục Mầm non cho biết đã dùng AI từ một năm trở lên, câu hỏi không phải là nên cấm hay không, mà là: nếu giáo viên không kịp tham gia định hướng, ai sẽ dạy người trẻ dùng AI một cách có trách nhiệm? Nghiên cứu của TS Bùi Hồng Quân và TS Nguyễn Thị Mạnh Tiến chỉ ra ba khoảng trống: chưa có khung năng lực AI đặc thù cho sinh viên mầm non, chưa đo được năng lực gắn với nghề, và chưa gắn nội dung AI với chương trình đào tạo. Điều này cho thấy nhiều sinh viên quen dùng AI như người dùng thông thường, chứ chưa phải như một giáo viên tương lai.
Việc hơn 200 chuyên gia cùng nhau bàn về việc AI nên tham gia chức năng nào, trong điều kiện nào, vì mục tiêu học tập nào là tín hiệu tích cực, nhưng chưa đủ. Nếu chương trình đào tạo giáo viên không sớm tích hợp AI theo hướng học phần gắn với nhiệm vụ nghề và bắt buộc kiểm chứng kết quả, chúng ta sẽ có một thế hệ giáo viên “sử dụng AI thành thạo” nhưng không biết hỗ trợ học sinh phát triển tư duy độc lập. Sự chậm trễ về năng lực AI của giáo viên sẽ luôn bị tốc độ tự học AI của sinh viên bỏ xa, và đó là công thức chắc chắn dẫn đến hỗn loạn trong lớp học, đúng như cảnh báo trong tham luận “Công nghệ AI: Công cụ giải quyết vấn đề hay tác nhân gây hỗn loạn?”.
Từ triết lý đến hành động: Giữ vững tay lái người thầy trong kỷ nguyên AI
Hội thảo lần này không phải sự kiện đơn lẻ, mà là một mắt xích trong chuỗi hoạt động hướng tới kỷ niệm 50 năm Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, với mục tiêu hình thành khung năng lực AI cho đội ngũ nhà giáo và khẳng định vai trò tiên phong trong chuyển đổi số giáo dục. GS Ho Ryong Park đề xuất bồi dưỡng năng lực AI cho giáo viên, phát triển phương pháp sư phạm dựa trên bằng chứng, đổi mới đánh giá để thể hiện quá trình suy nghĩ của người học, đồng thời bảo vệ dữ liệu, bảo đảm tiếp cận công bằng và phát triển nghiên cứu AI trong giáo dục tại Việt Nam.
Quan điểm chung của các chuyên gia là rõ ràng: nếu không chủ động đặt ra câu hỏi “AI nên làm gì cho việc học?”, chúng ta sẽ sớm bị cuốn vào dòng chảy công nghệ với những công cụ ngày càng thông minh nhưng mục tiêu giáo dục thì mờ dần. AI trong giáo dục chỉ có ý nghĩa khi phục vụ định hướng học tập nhân văn, tôn trọng tư duy độc lập và trải nghiệm của người học. Muốn vậy, giáo viên phải giữ tay lái: thiết kế hoạt động, kiểm chứng nội dung, định hình chuẩn mực đạo đức, và dám nói không với những ứng dụng AI đi chệch mục tiêu học tập. Nếu bỏ trống vai trò này, người quyết định lớp học sẽ không còn là thầy và trò, mà là thuật toán.
