AI trong giáo dục: Công cụ mạnh, không phải phép màu
AI trong giáo dục là việc dùng các hệ thống trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ xây dựng tài liệu, thiết kế câu hỏi, phân tích dữ liệu học tập, cá nhân hóa nội dung và phản hồi cho người học, nhưng chỉ tạo ra giá trị thực khi được đặt trong một thiết kế học tập thông minh, có mục tiêu rõ ràng và có sự tham gia chủ động của giáo viên và nhà quản lý. Với làn sóng số hóa, nhiều trường đang đưa AI vào lớp học với kỳ vọng lớp học sôi nổi hơn, bài giảng sinh động hơn, nhưng điều đó không đồng nghĩa học sinh sẽ học tốt hơn nếu thiếu chiến lược sư phạm đi kèm. Vấn đề không nằm ở việc có dùng AI hay không, mà là chúng ta dùng AI để thay thế tư duy hay để nâng đỡ tư duy.
Từ hội thảo đến cảnh báo: Vì sao “cơn sốt AI” xuất hiện lúc này?
Làn sóng AI trong giáo dục không xuất hiện trong khoảng trống. Nhân dịp kỷ niệm 70 năm một trường đại học kỹ thuật lớn, Khoa Khoa học và Công nghệ Giáo dục đã tổ chức hội thảo “From Solutions to Impact: Technology, Management, and People in Education and Organization” để bàn về cách chuyển từ giải pháp công nghệ sang tác động thực. Song song, trong chương trình Thủ tướng đối thoại với thanh niên chiều 15/10, Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh giáo dục phải giúp người học hiểu đúng bản chất AI, biết AI làm được gì và không làm được gì. Đây không còn là câu chuyện tương lai xa; Bộ Giáo dục và Đào tạo đang xây dựng nhiều chương trình, chính sách đưa giáo dục AI vào trường học và đổi mới chương trình, môn học để đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên số.
Thiết kế học tập thông minh: Khi giáo viên là “kiến trúc sư” của AI
Điểm mấu chốt của AI trong giáo dục không phải là có bao nhiêu nền tảng hay ứng dụng, mà là thiết kế học tập thông minh đến mức nào. PGS.TS Lê Hiếu Học cho rằng công nghệ phát triển không làm giảm vai trò giáo viên; ngược lại, đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực thiết kế học tập, tổ chức hoạt động, hướng dẫn và ra quyết định sư phạm. Nói cách khác, vai trò giáo viên AI không phải là “người bấm nút”, mà là người quyết định khi nào nên dùng, dùng như thế nào và khi nào không nên dùng công nghệ. Thiết kế học tập thông minh bắt đầu từ mục tiêu, sau đó là lựa chọn hoạt động học phù hợp, rồi mới đến chọn công nghệ hỗ trợ. Nếu mục tiêu là phát triển năng lực giải quyết vấn đề, AI phải giúp học sinh quan sát, giả thuyết, thử nghiệm, nhận phản hồi và điều chỉnh, chứ không chỉ làm bài giảng thêm màu mè.
Lạm dụng công nghệ giáo dục: Khi AI làm chậm tư duy thay vì tăng tốc
Hào hứng với AI dễ dẫn đến lạm dụng công nghệ giáo dục. Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn phân tích, AI có thể giúp xử lý thông tin nhanh, hỗ trợ học nhanh hơn, hiệu quả hơn, nhưng cũng có thể làm chậm quá trình học hỏi và khiến giới trẻ phụ thuộc vào công nghệ. Ông cảnh báo: “Khi dùng AI nhiều thì quá trình phát triển tư duy sẽ bị chậm lại và thậm chí là không đạt được mục đích giáo dục như mong muốn”. Nếu học sinh quen hỏi AI mọi thứ, các bước phân tích, suy luận, thử sai – vốn là “phòng gym” của não bộ – sẽ bị bỏ qua. Đó là lý do ông nhấn mạnh không nên dùng AI đơn thuần để hỏi – đáp, mà phải biến AI thành công cụ hướng dẫn từng bước, buộc người học suy nghĩ, đối chiếu, tự hình thành lập luận.
Đo lường tác động thật và bước đi tiếp theo
Một lớp học sôi động, nhiều màn hình và ứng dụng không đủ để chứng minh AI trong giáo dục đang tạo ra thay đổi tích cực. PGS.TS Lê Hiếu Học đề xuất đánh giá tác động công nghệ ở năm mức: mức độ sử dụng; mức độ tham gia của người học; kết quả học tập; khả năng áp dụng kiến thức, kỹ năng vào thực tế; và những thay đổi thực chất cho người học, giáo viên hoặc tổ chức. Các chỉ số như số lượt truy cập, thời gian sử dụng hay mức độ hài lòng chỉ phản ánh mức độ chấp nhận công nghệ, không chứng minh chất lượng giáo dục đã cải thiện. Ông nhấn mạnh: lớp học vui hơn không có nghĩa học sinh hiểu sâu hơn; tác động giáo dục phải thể hiện ở việc học sinh học tốt hơn, làm việc tốt hơn. Về phía chính sách, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang chuẩn bị chương trình, nội dung AI, đồng thời yêu cầu đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên đủ năng lực hướng dẫn học sinh làm chủ AI, chứ không bị AI dẫn dắt.
