Hệ thống lưu trữ năng lượng pin: từ giải pháp kỹ thuật đến trụ cột an ninh năng lượng
Hệ thống lưu trữ năng lượng pin (Battery Energy Storage System – BESS) là tập hợp các mô-đun pin, bộ chuyển đổi và phần mềm điều khiển, cho phép tích trữ điện năng vào lúc nguồn phát dư thừa hoặc giá điện thấp và xả ngược lên lưới ở thời điểm phụ tải cao, nhằm giảm quá tải, ổn định lưới điện và tăng khả năng hấp thụ năng lượng tái tạo của hệ thống điện quốc gia. Quan điểm đáng bàn là: với áp lực phụ tải liên tục tăng và tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn, BESS không còn là “thiết bị phụ” mà đang trở thành trụ cột mới của an ninh năng lượng. Đợt nắng nóng cuối tháng 6 khi công suất tiêu thụ vượt 58.000 MW đã cho thấy lưới điện truyền thống không còn đủ linh hoạt để tự mình chống chịu các đỉnh phụ tải.
Miền Bắc thí điểm BESS: giải tỏa cao điểm và bảo vệ lưới điện già hóa
Miền Bắc, với tâm điểm là các khu công nghiệp Bắc Ninh, đang đi trước trong việc triển khai BESS Việt Nam ngay tại các trạm 110 kV để chia lửa giờ cao điểm. Theo lãnh đạo Công ty Điện lực Bắc Ninh, BESS vận hành hai vai: khi nạp thì trở thành phụ tải, khi xả thì là nguồn cấp bổ sung, giúp cắt đỉnh phụ tải và dịch chuyển một phần nhu cầu sang giờ thấp điểm. Đây là cách thông minh để giảm nguy cơ quá tải và sự cố trên lưới vốn đã chịu sức ép lớn từ tăng trưởng phụ tải 12–13% mỗi năm. Về quy mô, riêng Bắc Ninh đang được đầu tư lần lượt 35 MW/70 MWh ở 6 trạm 110 kV giai đoạn 1, thêm 5 MW/10 MWh ở trạm Song Cầu giai đoạn 2, và 40 MW/80 MWh tại 6 trạm khác ở giai đoạn 3. Toàn EVNNPC đặt mục tiêu 530 MW/1.060 MWh BESS tại 83 trạm, chia làm ba giai đoạn.
Lưu trữ năng lượng pin và bài toán tích hợp năng lượng tái tạo
Việt Nam đang mở rộng nhanh các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và điện gió, nhưng đặc trưng phụ thuộc thời tiết khiến nguồn phát biến thiên, trong khi nhu cầu lại thay đổi theo giờ và mùa. Không có hệ thống lưu trữ năng lượng pin đi kèm, lưới điện sẽ liên tục bị giằng co giữa hai cực: lúc dư nguồn nhưng truyền tải bị nghẽn, lúc thiếu nguồn vào buổi tối khi điện mặt trời không còn. BESS hoạt động như một “ngân hàng năng lượng”, tích trữ điện dư thừa lúc nắng gió mạnh rồi trả lại hệ thống ở thời điểm nhu cầu tăng hoặc giá điện cao, giúp cân bằng sản xuất – tiêu thụ và giảm áp lực lên lưới giờ cao điểm. Ở cấp doanh nghiệp, mô hình kết hợp điện mặt trời mái nhà và BESS cho nhà máy, khu công nghiệp đang mở ra khả năng tự chủ phụ tải quan trọng, giảm phụ thuộc vào lưới và hạn chế tác động khi mất điện.
Mục tiêu 16,3 GW công suất lưu trữ 2030: tham vọng lớn, thị trường phải chạy nhanh
Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đặt mục tiêu công suất lưu trữ 2030 đạt 16,3 GW – một con số cho thấy Việt Nam xem BESS là hạ tầng năng lượng thiết yếu chứ không phải lựa chọn bên lề. Để đi tới mốc này, thị trường BESS phải tăng tốc trên nhiều mặt: công nghệ, vốn đầu tư, chuẩn kết nối lưới, cũng như cơ chế thị trường điện cho dịch vụ lưu trữ. Ngày 24/8, Cục Điện lực Việt Nam và Liên minh Năng lượng Toàn cầu vì Con người và Hành tinh đã ký Biên bản ghi nhớ nhằm tăng cường hợp tác về phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng, hiện đại hóa và số hóa lưới điện, tích hợp năng lượng tái tạo và nâng cao năng lực kỹ thuật. Đây là một trong những tín hiệu cho thấy việc mở rộng BESS Việt Nam không thể chỉ dựa vào doanh nghiệp nhà nước, mà phải là nỗ lực chung giữa cơ quan quản lý, khu vực tư nhân và các đối tác quốc tế.
Từ giải pháp giảm tải đến công cụ vận hành lưới điện linh hoạt
Điểm đáng nói là BESS đang dần chuyển vai từ giải pháp “chữa cháy” dịp nắng nóng sang công cụ vận hành chủ động của một hệ thống điện linh hoạt. Theo các đơn vị vận hành miền Bắc, khả năng nạp – xả chủ động giúp hệ thống làm việc ổn định và an toàn hơn, tăng độ tin cậy cấp điện và hiệu quả kinh tế. EVNNPC coi đầu tư BESS là một trong những giải pháp đáp ứng nhu cầu điện giờ cao điểm, giảm rủi ro quá tải, sự cố lưới và hỗ trợ ổn định tần số. Khi được tích hợp trong các hệ thống quản lý năng lượng (EMS) cùng với điện mặt trời, điện gió và điện từ rác, BESS trở thành công cụ điều độ mới, giúp "cắt đỉnh, lấp đáy" phụ tải và hỗ trợ ổn định lưới điện trong điều kiện nguồn thay đổi liên tục. Vấn đề còn lại không nằm ở công nghệ, mà ở ý chí chính sách và tốc độ chuyển các thỏa thuận hợp tác hiện nay thành dự án cụ thể.
