AI ngân hàng cần được quản trị ngay từ đầu
AI trong ngân hàng là việc dùng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ hoặc tự động hóa nghiệp vụ như chấm điểm tín dụng, thẩm định khoản vay, phát hiện gian lận thanh toán và tư vấn khách hàng, với yêu cầu kiểm soát rủi ro xuyên suốt quá trình vận hành. Đây không còn là câu chuyện chọn công nghệ mới, mà là quyết định về cách ngân hàng bảo vệ tiền và dữ liệu của khách hàng.
Ngày 22/10, tại Hội nghị và Triển lãm Smart Banking lần thứ bảy ở Hà Nội, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Tiến Dũng đặt ra ba vấn đề: khai thác AI hiệu quả ra sao, giữ niềm tin khách hàng thế nào và bảo đảm hệ thống an toàn trước rủi ro ngày càng phức tạp. Những câu hỏi ấy cấp thiết vì hệ thống xử lý khoảng 100 triệu giao dịch thanh toán mỗi ngày, tổng giá trị khoảng 1,2 nghìn tỷ đồng. Ở quy mô đó, một sai lệch tự động không còn là lỗi riêng của phần mềm; nó có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản và quyền lợi của khách hàng.
Thông điệp đúng đắn là không để bộ phận công nghệ tự quyết định giới hạn an toàn. AI phải gắn với quy trình nghiệp vụ, nhân lực và trách nhiệm quản lý, thay vì được triển khai để tạo hình ảnh hiện đại.
Thông tư 53 biến phân loại rủi ro thành yêu cầu vận hành
Thông tư 53 của Ngân hàng Nhà nước đặt ra yêu cầu về an toàn, quản trị rủi ro và điều kiện triển khai AI: ngân hàng phải phân loại giao dịch có sử dụng AI theo mức rủi ro cao, trung bình hoặc thấp. Đây là bước cần thiết để mức kiểm soát tương xứng với hậu quả có thể xảy ra, thay vì áp dụng một quy trình giống nhau cho mọi trường hợp.
Giao dịch thanh toán do AI xử lý tự động được xếp vào nhóm rủi ro cao nếu vượt 10 triệu đồng mỗi lần hoặc tổng giá trị trong ngày vượt 20 triệu đồng đối với khách hàng cá nhân. Với nhóm này, ngân hàng phải giám sát liên tục, có khả năng can thiệp và kích hoạt cơ chế dừng khẩn cấp khi cần. Đó là những hàng rào có ý nghĩa thiết thực: khách hàng không nên bị bỏ mặc trước một quyết định máy móc chỉ vì giao dịch đã chạy tự động.
Ngân hàng Nhà nước cũng yêu cầu phát hiện thiết bị bị can thiệp, lỗ hổng trong cơ chế bảo mật và nguy cơ dịch ngược ứng dụng; công cụ bảo vệ tài khoản có thể bao gồm thời gian chờ tối đa 24 giờ trước giao dịch chuyển tiền lần đầu. An toàn AI vì thế phải được nhìn như một chuỗi biện pháp, từ phân loại và theo dõi đến khả năng chặn thiệt hại.
Dữ liệu tốt không thay thế được quản trị và an ninh mạng
AI không thể bù cho dữ liệu sai, thiếu hoặc kém chất lượng. Đại diện Ngân hàng Nhà nước nhận định AI chỉ phát huy hiệu quả khi pháp lý, dữ liệu, hạ tầng, nhân lực và quản trị được triển khai đồng bộ; công nghệ mạnh nhưng dữ liệu kém khó tạo giá trị, còn dữ liệu tốt mà quản trị yếu lại làm rủi ro tăng lên. Vì vậy, làm sạch dữ liệu và xác định rõ ai chịu trách nhiệm khi mô hình sai phải đi trước việc mở rộng ứng dụng.
Rủi ro còn đến từ chính cách AI tạo ra câu trả lời: hệ thống có thể đưa thông tin sai nhưng diễn đạt đầy thuyết phục. Trong khi đó, các cuộc tấn công vào hệ thống thông tin tài chính, ngân hàng ngày càng chuyên nghiệp, có tổ chức và xuyên quốc gia. An ninh mạng ngân hàng do đó không thể là lớp bảo vệ tách biệt với AI; ngân hàng cần theo dõi đồng thời hoạt động an ninh mạng và giao dịch, đồng thời chuẩn bị năng lực ứng phó sự cố.
Khi thanh toán số mở rộng, niềm tin phụ thuộc vào khả năng bảo vệ tài sản, dữ liệu và quyền lợi khách hàng trong từng giao dịch. Một mô hình có thể dự đoán nhanh, nhưng nếu ngân hàng không giải thích được cách xử lý rủi ro hay phản ứng kịp thời khi có sự cố, lợi ích ấy sẽ khó bền.
Đo giá trị bằng lợi ích thật và niềm tin lâu dài
Mức độ ứng dụng không nên được tính bằng số mô hình hay tính năng mới, mà bằng việc khách hàng được phục vụ tốt hơn, ngân hàng làm việc hiệu quả hơn và rủi ro được nhận diện sớm hơn. Vietcombank cho biết đánh giá ứng dụng AI theo khung DVF, xét tính cần thiết, hiệu quả kinh tế và tính khả thi, đồng thời cân nhắc chi phí, lợi ích và mức sai số có thể chấp nhận trước khi triển khai. Cách tiếp cận này đáng chú ý vì buộc ngân hàng chứng minh giá trị thay vì xem AI như một khoản đầu tư để phô diễn.
Quy mô sử dụng vẫn đang tăng: trong tám tháng đầu năm 2026, thanh toán qua internet vượt 4,4 tỷ giao dịch, qua điện thoại di động đạt 14 tỷ giao dịch; thanh toán QR đạt 311 triệu giao dịch. Khi dịch vụ số trở thành một phần thường nhật, sai sót hay gián đoạn đều có thể bào mòn lòng tin nhanh hơn những lời hứa về tiện ích.
Ngân hàng Nhà nước cho biết sẽ tiếp tục phối hợp với các tổ chức tín dụng để thúc đẩy đổi mới, thanh toán số, khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ mới. Nhưng hướng đi đó chỉ bền vững nếu quản trị rủi ro, chất lượng dữ liệu và an ninh mạng được xem là điều kiện cốt lõi. AI có thể giúp ngân hàng thông minh hơn; chính niềm tin và khả năng chống chịu mới quyết định ngân hàng tiến xa đến đâu.
