Đồ chơi dân gian truyền thống: từ ký ức ông bà đến bàn tay con trẻ
Đồ chơi dân gian truyền thống là những món đồ chơi được làm thủ công từ vật liệu gần gũi như tre, giấy, bột nếp, đất thó, mang trong mình câu chuyện lịch sử, mỹ thuật và tín ngưỡng của cha ông, được truyền nối qua nhiều thế hệ như một phần sống động của di sản văn hóa trẻ em. Khi ta nói đến hồi sinh đồ chơi dân gian, đó không phải là nỗ lực hoài cổ, mà là lựa chọn chủ động đưa văn hóa trở lại đời sống trẻ thơ. Với nhiều thế hệ người Việt, Trung thu gắn với đèn ông sao, tiếng trống múa lân và những món đồ chơi mộc mạc. Trẻ em hôm nay lớn lên trong thế giới số, nhưng điều đó không đồng nghĩa chúng phải xa rời những ký ức đẹp ấy; vấn đề là có ai đủ kiên nhẫn để dẫn chúng từ "biết" sang "được chạm".
Người trẻ phục dựng đồ chơi Trung thu: sáng tạo dựa trên ký ức
Điều đáng mừng là đã có những họa sĩ, nghệ nhân trẻ chọn quay về kho tư liệu để tìm lại hình ảnh các quầy đồ chơi Trung thu xưa, từ đó phục dựng những món đồ từng gần như chỉ tồn tại trong sách vở và ký ức người lớn tuổi. Khi họ nghiên cứu mẫu Long mã thời Nguyễn tại đình Đông Giao, Hải Phòng rồi phát triển thành mô hình xe kéo đồ chơi, họ không sao chép nguyên xi mà giữ đặc trưng tạo hình, lớp nghĩa văn hóa (đầu rồng, mình ngựa, biểu tượng Hà Đồ) và bổ sung các chi tiết gợi lễ hội Gióng. Khó nhất là tìm tư liệu đủ tin cậy vì hiện vật hiếm khi còn nguyên vẹn, có khi chỉ là một bức ảnh cũ hay hình tượng trên đình, chùa. Nhưng chính sự gian nan đó cho thấy việc hồi sinh đồ chơi dân gian truyền thống không phải thú vui nhất thời, mà là một nghề nghiêm túc, nơi người trẻ biến tình yêu văn hóa thành công việc.
Khi trẻ "tự tay làm" lồng đèn Trung thu và con giống
Đồ chơi dân gian chỉ thực sự sống lại khi trẻ được tự tay làm. Trong những chương trình School Tour tại 5 trường ở Hà Nội, học sinh gặp gỡ nghệ nhân và trực tiếp trải nghiệm làm đèn ông sao, đèn kéo quân, phỗng đất, tò he. Tại Mầm non Làng An, các em cùng nghệ nhân Nguyễn Thị Tuyến cầm nan tre, giấy kính để làm lồng đèn Trung thu là đèn ông sao của riêng mình rồi tham gia rước đèn. Ở Tiểu học Western Hà Nội, nghệ nhân Nguyễn Văn Quyền hướng dẫn cách đèn kéo quân vận hành với ánh sáng và chuyển động. Đôi tay trẻ còn vụng về, nên việc hoàn thành một chiếc đèn không dễ dàng – nhưng chính sự loay hoay ấy rèn luyện kỹ năng tay mắt, khả năng tập trung và cảm giác "món đồ chơi là của mình". Một chiếc tò he hay phỗng đất tự nặn không chỉ là sản phẩm thủ công gia đình nhỏ bé, mà là điểm bắt đầu cho câu hỏi về làng nghề, người nghệ nhân và câu chuyện phía sau.
Đồ chơi nhỏ, ký ức lớn: di sản văn hóa trẻ em hình thành qua trải nghiệm
Nếu ta tiếp tục để văn hóa nằm yên trong bảo tàng và sách giáo khoa, trẻ em sẽ coi truyền thống là thứ xa lạ. Khi một đứa trẻ nhớ mình từng tự làm đèn ông sao, từng lấm tay với bột tò he hay đất phỗng, ký ức ấy trở thành sợi dây nối chúng với Trung thu của ông bà, cha mẹ. Một món đồ chơi mua sẵn đem lại niềm vui nhanh nhưng chóng quên; món đồ chơi do chính tay trẻ làm thường mang theo câu chuyện của buổi học đặc biệt, của tiếng cười, của nỗ lực. Đưa trải nghiệm văn hóa vào trường học và vào hoạt động sáng tạo cha mẹ con không chỉ là thêm một trò chơi, mà là mở rộng không gian giáo dục để trẻ học bằng nhiều giác quan, từ đó hiểu rằng văn hóa không chỉ nằm trong sách vở. Một món đồ chơi rất nhỏ có thể trở thành điểm bắt đầu để trẻ biết thêm về lịch sử, mỹ thuật, tín ngưỡng và câu chuyện cha ông.
Cha mẹ và con cùng làm: con đường bền vững để hồi sinh đồ chơi dân gian
Trong nhịp sống hiện đại, đồ chơi dân gian truyền thống không cần cạnh tranh với trò chơi điện tử để tồn tại; chúng cần được cha mẹ chủ động đưa vào những hoạt động sáng tạo cha mẹ con hằng tuần. Một chiếc đèn kéo quân tự làm có thể khơi gợi tò mò; một nắm bột nếp, khối đất thó cho trẻ cơ hội luyện đôi tay và trí tưởng tượng. Khi trẻ được "chạm, làm, cảm nhận và ghi nhớ", giá trị tưởng thuộc về quá khứ có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống hiện đại theo cách gần gũi, tự nhiên và đầy sức sống. Người nghệ nhân trở thành chiếc cầu nối giữa thế hệ ông bà và con trẻ, nhưng chính gia đình mới là nơi ký ức được lặp lại, kể lại mỗi mùa trăng. Hồi sinh đồ chơi dân gian vì thế không phải chiến dịch lớn lao; đó là quyết định của từng nhà: dành thời gian, cùng con làm lồng đèn Trung thu, nặn một con phỗng, thổi một ký ức mới cho di sản cũ.
