Vì sao phải chụp lại những công trình lịch sử trước khi chúng biến mất?
Nhiếp ảnh di sản kiến trúc là việc dùng hình ảnh để ghi lại, diễn giải và lưu giữ các công trình lịch sử, không gian đô thị và ký ức gắn với chúng, nhằm tạo nên một hồ sơ thị giác cho thành phố trước những làn sóng phá dỡ, cải tạo và thay đổi không ngừng của đời sống hiện đại. Khi Hà Nội và Sài Gòn mở rộng, những mặt tiền cổ, dãy phố thân quen và cả nhịp sống gắn với chúng đang bị thay thế nhanh hơn khả năng chúng ta kịp chụp lại. Sau 50 năm kể từ khi Sài Gòn mang tên Thành phố Hồ Chí Minh, ký ức cá nhân của nhiều thế hệ đã trở thành những lớp màu chồng lên nhau trong bức tranh đô thị hiện tại. Nếu nhiếp ảnh gia không bước ra đường, những lớp ký ức ấy sẽ chỉ tồn tại trong lời kể, không có chứng cứ bằng hình ảnh. Chụp ảnh công trình lịch sử vì thế không phải thú vui, mà là một thái độ: chúng ta chọn đứng về phía ký ức, chống lại sự lãng quên.
Sài Gòn và những cánh cửa chỉ mở một lần trong năm
Ở trung tâm Sài Gòn, nhiều công trình Pháp hơn 150 năm tuổi vẫn âm thầm tồn tại giữa cao ốc và dòng xe. Dinh thự Pháp tại số 6 Lê Duẩn được xây từ năm 1872, mang phong cách kiến trúc cuối thế kỷ 19 với khung thép và kim loại thích nghi khí hậu nóng ẩm của thành phố. Điều trớ trêu là nơi này hiện là nhà ở của Tổng Lãnh sự Pháp và chỉ mở cửa cho công chúng đúng một ngày trong năm, vào dịp Ngày Di sản Châu Âu. Đây là cơ hội hiếm để nhiếp ảnh gia ghi lại di sản Sài Gòn bằng hình ảnh thay vì chỉ nghe kể. Từ sáng sớm, từng hàng người, chủ yếu là giới trẻ, xếp dọc Lê Duẩn chờ được bước vào không gian gần 150 năm tuổi. "Sự kiện đã thu hút nhiều người trẻ, đặc biệt là những ai quan tâm tới kiến trúc, cảnh quan hay khu vườn của dinh thự Pháp cũng như việc chụp ảnh". Nếu bạn bỏ lỡ những cánh cửa mở giới hạn như vậy, bạn đã bỏ lỡ một chương lịch sử của thành phố.
Kể chuyện bằng ánh sáng và chi tiết trong các không gian cổ
Bước qua cổng chính, tiếng xe ngoài đường biến mất, nhường chỗ cho khu vườn mát rượi dưới bóng cây cổ thụ. Những thân cây xù xì, rễ già vươn ra đối lập với sự mềm mại của thảm xanh, tạo nên các lớp sáng – tối tự nhiên mà bất kỳ nhiếp ảnh gia nào cũng phải khai thác. Trong phòng khách, đồ gỗ triều Nguyễn và bức sơn mài "Đám rước" sáng tác năm 1939 của Nguyễn Gia Trí đặt cạnh nhau, cho thấy một tầng di sản khác – ký ức vật chất của thời thuộc địa. Người như chị Đa Thảo, vốn chỉ quen đi ngang bên ngoài, khi lần đầu bước vào đã ngạc nhiên vì kiến trúc và đồ vật quá cổ, khó có thể nhìn thấy từ mặt đường. Những khoảnh khắc như thế chính là chất liệu cho nhiếp ảnh: khuôn mặt bàng hoàng, bàn tay sờ nhẹ lên gờ cửa cũ, ánh mắt ngước lên trần nhà. Nhiếp ảnh đường phố ở đây không còn là săn khoảnh khắc ngẫu nhiên, mà là ghi chép có ý thức về việc con người đối thoại với quá khứ của họ.
Biến ký ức thành câu chuyện ảnh về thành phố
Bản sắc Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ nằm ở những địa danh nổi tiếng hay di tích lịch sử, mà còn ở lối sống, ký ức và cách người dân kết nối với nhau. Cuộc thi "Viết một câu chuyện, một thành phố" đã nhận hơn 1.000 bài dự thi, mỗi câu chuyện là một lát cắt về một con hẻm cũ, một quán ăn quen hay hành trình của người từ vùng khác đến lập nghiệp rồi chọn nơi này làm nhà. Nhiếp ảnh đường phố nếu đứng ngoài dòng ký ức đó thì chỉ là ảnh đẹp vô hồn. Khi bạn chụp người xếp hàng vào dinh thự Pháp, chụp những bạn trẻ ôm hộ chiếu di sản, hào hứng điền đáp án, xin đóng đủ ba con dấu lưu niệm, bạn đang biến ký ức thành câu chuyện ảnh. Qua hành trình "Thành phố Hồ Chí Minh của chúng ta", hàng triệu trái tim, hàng ngàn ký ức và câu chuyện cá nhân đã kết nối để tạo nên bản sắc thành phố hôm nay – một nơi được xây bởi những người đến, gắn bó và chọn nó làm nhà. Nhiếp ảnh gia có bổn phận nối tiếp dòng ký ức đó bằng hình ảnh.
Từ trách nhiệm cá nhân đến bộ hồ sơ thị giác cho đô thị
Sự kiện "Nắm hộ chiếu di sản" tại dinh thự Pháp được tổ chức với chủ đề "Nhiếp ảnh Di sản" để kỷ niệm 200 năm lịch sử nhiếp ảnh thế giới. Tại cổng, người tham dự nhận hộ chiếu di sản, quét mã QR ba ngôn ngữ và trả lời câu hỏi để sưu tầm đủ bộ ba con dấu kỷ niệm. Không khí trong khuôn viên càng sôi nổi hơn khi nhiều bạn trẻ tìm góc chụp độc đáo để tham gia cuộc thi ảnh kỷ niệm 200 năm nhiếp ảnh. Những hoạt động tưởng như giải trí đó thực ra là một lời nhắc: nếu mỗi lần chúng ta tiếp cận di sản đều mang theo máy ảnh và ý thức ghi lại, sau vài thập kỷ sẽ hình thành một bộ hồ sơ thị giác đồ sộ cho thành phố. Khi hơn 1.000 câu chuyện viết ra đã là hơn 1.000 cách nhớ về thành phố, thì hàng ngàn bộ ảnh cá nhân cũng có thể trở thành kho tư liệu cho các thế hệ sau. Vấn đề không còn là kỹ thuật, mà là việc chúng ta có đủ can đảm coi việc chụp ảnh công trình lịch sử như một phần trách nhiệm công dân với ký ức đô thị hay không.
