Nhiếp ảnh văn hóa Việt: khi chiếc máy ảnh trở thành ký ức tập thể
Nhiếp ảnh văn hóa Việt là dạng nhiếp ảnh tài liệu dùng ngôn ngữ hình ảnh để ghi lại di sản truyền thống, đời sống cộng đồng và những khoảnh khắc nhân văn, qua đó gìn giữ ký ức tập thể, truyền cảm hứng về bản sắc cho thế hệ hôm nay và mai sau, thay vì chỉ chụp cho đẹp hay mang tính minh họa. Nói cách khác, mỗi khuôn hình không chỉ là bức ảnh, mà là mảnh ghép của lịch sử sống. Điều đáng nói là nhiều nhiếp ảnh gia Việt đang chọn cách kể chuyện bằng ánh sáng tự nhiên, bằng những chuyến đi dài hơi và bằng sự dấn thân ở tiền tuyến văn hóa. Họ không chờ những dự án hoành tráng mà lặng lẽ xây nên kho lưu trữ cảm xúc, giúp cộng đồng nhìn thấy chính mình trong gương mặt lễ hội, biển đảo và đời sống thường ngày.
Vũ Dũng và hơn 30 năm ở sới chọi: lưu giữ một lễ hội, không chỉ những cú húc
Trường hợp của nghệ sĩ nhiếp ảnh – nhà báo Phạm Vũ Dũng là minh chứng rõ nhất cho sức mạnh của nhiếp ảnh văn hóa Việt. Hơn 30 năm gắn bó với Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, ông đã biến sới chọi thành trường quay của ký ức tập thể, nơi mỗi cú lao, mỗi tiếng hò reo đều được ghi lại bằng ánh sáng. Tác nghiệp tại lễ hội này chưa bao giờ dễ dàng: những năm 1990, máy film hạn chế, thiếu ống kính tele, người chụp vừa phải chạy vừa phải đoán điểm va chạm, trong khi sự nguy hiểm luôn rình rập khi trâu mất kiểm soát, lao về phía trọng tài và lực lượng nhiếp ảnh. Dẫu vậy, ông vẫn xem mình "y chang như người lính ra trận", chấp nhận ướt dưới mưa tháng Tám, nóng dưới nắng gắt để săn "khoảnh khắc vàng" chỉ kéo dài phần trăm giây. Chính thái độ dấn thân ấy nâng nhiếp ảnh tài liệu lên thành hành vi bảo tồn văn hóa, không phải thú chơi cá nhân.
Ghi lại di sản truyền thống bằng ánh sáng tự nhiên và góc nhìn nhân văn
Giá trị của việc ghi lại di sản truyền thống không nằm ở những pha đánh hiểm hóc, mà ở cách ống kính nhìn xuyên qua bề mặt sự kiện. Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là phong tục, di sản văn hóa phi vật thể với lịch sử lâu đời; nếu chỉ chụp những cú húc, ta sẽ bỏ lỡ tinh thần cộng đồng phía sau. Nhiếp ảnh báo chí của Vũ Dũng không dừng ở việc ghi lại sự thật trực quan: ông hướng ống kính đến không gian sới chọi, thần thái hăng hái của các “ông trâu”, nụ cười người dân, ánh mắt lo âu của những người vạn chài. Đó là những khoảnh khắc nhân văn: niềm vui chiến thắng của chủ trâu, sự lặng đi khi chứng kiến trâu thương vong, hình ảnh phóng viên tác nghiệp trong mưa như biểu tượng của lòng yêu nghề. Khi ánh sáng tự nhiên được dùng để tôn lên cảm xúc và mối quan hệ giữa người – vật – lễ hội, nhiếp ảnh tài liệu trở thành thứ ký sự bằng hình ảnh, giúp ta hiểu lễ hội như một hệ sinh thái văn hóa chứ không phải trò giải trí.
Những người lính cầm máy: kể chuyện biển đảo bằng nhiếp ảnh tài liệu
Nếu sới chọi Đồ Sơn là mặt đất của ký ức, thì biển đảo là đường chân trời nơi nhiếp ảnh văn hóa Việt tiếp tục mở rộng. Những cuộc triển lãm do Câu lạc bộ Nhiếp ảnh Người lính phối hợp với báo cựu chiến binh tổ chức đã chọn lọc hàng nghìn bức ảnh từ các chuyến đi thực tế ra biển, đảo, đơn vị quân đội. Mỗi bức ảnh là một câu chuyện: vẻ đẹp mênh mang của biển, trời và đảo xa; hình ảnh cán bộ, chiến sĩ ngày đêm canh giữ chủ quyền giữa sóng gió; người dân bám biển, giữ ngư trường; tình quân dân nơi Trường Sa, nhà giàn DK1. Theo đánh giá của lãnh đạo báo cựu chiến binh, đây là cách làm sinh động, đưa công tác tuyên truyền đến công chúng bằng ngôn ngữ đặc biệt của nhiếp ảnh. Triển lãm không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn mang ý nghĩa chính trị, lịch sử, giáo dục sâu sắc, nhất là với thế hệ trẻ. Khi những cựu chiến binh thay súng bằng máy ảnh, họ tiếp tục làm "người lính trên mặt trận văn hóa – tư tưởng", nuôi dưỡng lòng yêu nước và tự hào dân tộc bằng hình ảnh thay cho khẩu hiệu.
Vì sao chúng ta cần nhiếp ảnh tài liệu để giữ lại khoảnh khắc nhân văn
Điểm chung giữa sới chọi Đồ Sơn và biển đảo là nhu cầu khẩn thiết phải lưu giữ những khoảnh khắc nhân văn đang trôi qua từng giây. Đằng sau mỗi bức ảnh không chỉ có kỹ thuật mà còn là sự đồng cảm, tình đồng đội, tình yêu dành cho người lính và vùng biển đảo quê hương. Triển lãm ảnh về biển đảo vì thế được xem là hình thức tuyên truyền trực quan, góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và nâng cao trách nhiệm của mỗi công dân với sự nghiệp bảo vệ chủ quyền. Cũng tương tự, các bức ảnh chọi trâu của Vũ Dũng không chỉ giúp công chúng hiểu hơn về một lễ hội đặc sắc, mà còn là bài học thực tế cho thế hệ nhà báo, nhiếp ảnh trẻ về dự đoán tình huống, chọn góc chụp và tinh thần dấn thân với nghề. Khi nhiếp ảnh tài liệu được xem là công cụ lưu giữ di sản chứ không chỉ sản phẩm nghệ thuật, chúng ta bắt đầu nhìn người cầm máy như người viết sử bằng ánh sáng – và mỗi lần bấm máy là một lời nhắc: ký ức không tự nhiên mà có, nó phải được nâng niu, ghi lại và chia sẻ.
