Khi trầm cảm, lo âu bị “đổi tên”: vấn đề không chỉ là nhầm lẫn
Nhầm lẫn trầm cảm lo âu với các bệnh lý khác là tình trạng người bệnh có triệu chứng tâm thần nhưng lại được quy về rối loạn nội tiết, bệnh tiêu hóa hay các vấn đề cơ thể khác, khiến việc chẩn đoán sai bệnh tâm thần kéo dài và điều trị không phù hợp, làm chất lượng cuộc sống suy giảm nghiêm trọng. Trong thực tế, phụ nữ tiền mãn kinh hay người có rối loạn tiêu hóa mạn tính thường đi khám vì các triệu chứng cơ thể, trong khi cảm xúc buồn bã, chán nản, lo âu ít được nhắc đến. Chính sự im lặng này tạo ra khoảng trống chẩn đoán: bác sĩ nội khoa cố gắng tìm nguyên nhân thực thể, còn rối loạn tâm thần bị bỏ sót. Nếu chúng ta không nhìn thẳng vào yếu tố tâm lý, mọi xét nghiệm bình thường sẽ bị hiểu lầm là “không sao”, trong khi người bệnh vẫn mất ngủ, hồi hộp, đau bụng và hoang mang.
Tiền mãn kinh hay trầm cảm, lo âu: ranh giới mờ dễ gây chẩn đoán sai
Ở phụ nữ tiền mãn kinh, các biểu hiện cơ thể như bốc hỏa, hồi hộp, khó thở, đổ mồ hôi, chóng mặt, tiểu gắt, mất ngủ thường là lý do chính khiến họ đến bệnh viện. Trớ trêu là trầm cảm và lo âu cũng mang các triệu chứng tương tự: đau đầu, đau lưng, mệt mỏi, giảm ham muốn tình dục, rối loạn kinh nguyệt, mất ngủ. Khi mọi khó chịu đều được gắn nhãn “triệu chứng tiền mãn kinh”, rối loạn tâm thần bị che khuất. Theo TS.BS Ngô Tích Linh, tỷ lệ trầm cảm trong cộng đồng khoảng 5%, nhưng có thể tăng lên 8–10% ở phụ nữ tiền mãn kinh. Câu nói ông nhấn mạnh đáng để trích dẫn: “Muốn chẩn đoán hội chứng tiền mãn kinh phải loại trừ trầm cảm và lo âu”. Bốc hỏa, mất ngủ, hồi hộp không phải lúc nào cũng do nội tiết; bỏ qua trầm cảm, lo âu ở giai đoạn này là một dạng chẩn đoán sai bệnh tâm thần nguy hiểm.
Hội chứng ruột kích thích (IBS) và cái bẫy “mọi xét nghiệm đều bình thường”
Hội chứng ruột kích thích là một rối loạn chức năng đường tiêu hóa dưới, với các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, táo bón, tiêu chảy hoặc xen kẽ cả hai, kéo dài nhiều tháng nhưng không phát hiện tổn thương thực thể qua xét nghiệm thông thường. Chính đặc điểm “không thấy gì trên nội soi” khiến IBS thường bị bỏ sót hoặc chẩn đoán muộn. Người bệnh làm đủ loại xét nghiệm vì lo ung thư, nghe kết luận “không sao”, nhưng vẫn ôm bụng đau, mất ngủ, lo âu và căng thẳng. IBS còn có thể đi kèm đau cơ, đau lưng, rối loạn giấc ngủ, làm bức tranh bệnh lý thêm rối. Khi bác sĩ chỉ tập trung vào dạ dày, đại tràng mà bỏ qua yếu tố tâm lý, người bệnh vừa không được hướng dẫn xử lý lo âu, căng thẳng, vừa tiếp tục sống trong cảm giác bệnh “bí ẩn”, không tên gọi rõ ràng.
Chẩn đoán sai kéo dài, điều trị tâm thần bị trì hoãn: ai là người trả giá?
Trầm cảm và lo âu là những bệnh dễ bị bỏ sót: gần một nửa người mắc trầm cảm không được điều trị, và trong số được điều trị chỉ khoảng 1/6 trường hợp nhận được điều trị phù hợp. Khi triệu chứng tâm thần bị gắn nhãn tiền mãn kinh hoặc IBS, người bệnh phải đi khám nhiều nơi, làm nhiều xét nghiệm nhưng vẫn không tìm được nguyên nhân. Mất ngủ kéo dài, đau mạn tính, mệt mỏi, các triệu chứng cơ thể không giải thích được, cùng những sang chấn tâm lý – xã hội là tín hiệu báo động cho rối loạn trầm cảm, lo âu. TS.BS Ngô Tích Linh nhấn mạnh rằng bốc hỏa hay mất ngủ ở phụ nữ tiền mãn kinh không phải lúc nào cũng đơn thuần do nội tiết, mà có thể là mặt nạ của rối loạn tâm thần. Mỗi lần chẩn đoán sai bệnh tâm thần là thêm một lần điều trị bị trì hoãn, nguy cơ bệnh mạn tính và tái phát tăng lên.
Làm thế nào để phân biệt bệnh tâm thần khi triệu chứng na ná nhau?
Phân biệt bệnh tâm thần với các bệnh có triệu chứng tương tự không thể dựa vào cảm tính hay vài xét nghiệm đơn lẻ. Với hội chứng tiền mãn kinh, bác sĩ được khuyến cáo phải loại trừ trầm cảm và rối loạn lo âu trước khi kết luận chẩn đoán. Với hội chứng ruột kích thích, chẩn đoán dựa trên triệu chứng điển hình và loại trừ dấu hiệu cảnh báo như sụt cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài ra máu, sốt kéo dài, triệu chứng xuất hiện về đêm hoặc tiền sử gia đình ung thư đại trực tràng. Người bệnh cần dám nói về cảm xúc: buồn bã, bi quan, căng thẳng, lo âu; không chỉ kể về mất ngủ, hồi hộp, đổ mồ hôi, đau bụng. Tư vấn bác sĩ chuyên khoa tâm thần, tiêu hóa giúp thu hẹp khoảng trống chẩn đoán, sàng lọc đầy đủ và tránh bỏ sót bệnh. Kết hợp thuốc với tâm lý trị liệu, điều trị đủ thời gian sẽ tăng cơ hội lui bệnh hoàn toàn và giảm tái phát.
