Lo âu, trầm cảm ở thanh thiếu niên: không chỉ là “tính khí tuổi dậy thì”
Lo âu và trầm cảm thanh thiếu niên là tình trạng sức khỏe tâm thần khi cảm xúc buồn bã, căng thẳng, hoang mang kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, kèm theo thay đổi rõ rệt về suy nghĩ, hành vi và khả năng học tập, khiến trẻ khó thích nghi với trường lớp, gia đình và các mối quan hệ xung quanh, chứ không chỉ là vài ngày tâm trạng thất thường thông thường. Trẻ học đường hiện phải đối mặt đồng thời với áp lực học tập, cạnh tranh thành tích, kỳ vọng gia đình, quan hệ bạn bè và môi trường mạng, nên nguy cơ rối loạn lo âu, trầm cảm tăng rõ rệt. Vấn đề không nằm ở việc trẻ “yếu đuối”, mà ở chỗ người lớn vẫn xem nhẹ sức khỏe tâm thần học sinh và nhầm lẫn các tín hiệu cầu cứu với sự nổi loạn tuổi dậy thì.
Khi áp lực học tập và gia đình âm thầm bào mòn sức khỏe tâm thần học sinh
Áp lực học tập trẻ em hiện nay không chỉ đến từ bài kiểm tra và điểm số, mà còn từ lớp chọn, trường điểm, lịch học thêm dày đặc và câu nói quen thuộc “con nhà người ta làm được”. Một bé gái 13 tuổi, điểm các môn đều trên 9,5 nhưng vẫn chỉ đứng thứ 21 trong lớp, phải học thêm ở nhiều nơi và chịu áp lực đến mức xuất hiện đau bụng, buồn nôn, rối loạn ăn uống, trào ngược vào ban đêm mỗi khi đến giờ đi học. Khi trẻ cố gắng chia sẻ nhưng bị quy chụp là “phải ráng vì tương lai”, các em nhanh chóng ngừng nói vì cảm thấy không được lắng nghe. Theo một bác sĩ chuyên khoa tâm lý, số trẻ đến khám vì rối loạn lo âu và trầm cảm đã gia tăng rõ rệt qua các năm. Điều này cho thấy sức khỏe tâm thần học sinh đang bị bỏ quên giữa cuộc đua thành tích của người lớn.
Dấu hiệu lo âu ở trẻ: đừng vội kết luận “con mè nheo”
Dấu hiệu lo âu ở trẻ không luôn xuất hiện dưới dạng “con nói con đang lo”. Ở trẻ nhỏ, biểu hiện thường là đau bụng, buồn nôn trước giờ đi học, bám bố mẹ, không muốn đến trường, ngủ kém hoặc thay đổi ăn uống. Trẻ lớn hơn có thể than về áp lực nhưng đồng thời xuất hiện hồi hộp, trống ngực, rối loạn giấc ngủ, dễ cáu gắt, dễ khóc, né tránh giao tiếp, hoạt động hoặc đi học. Nhiều phụ huynh lại cho rằng con “diễn”, “làm quá”, hoặc quy hết cho tính khí dậy thì, trong khi các triệu chứng này nếu kéo dài và ảnh hưởng đến học tập, quan hệ, hoạt động xã hội thì đã chạm ngưỡng rối loạn lo âu và có thể dẫn đến trầm cảm nghiêm trọng. Việc xem nhẹ những thay đổi cảm xúc và cơ thể ở trẻ chẳng khác nào phớt lờ một căn bệnh đang âm thầm tiến triển.
Trầm cảm thanh thiếu niên: những câu chuyện ẩn giấu sau chiếc điện thoại
Trầm cảm thanh thiếu niên thường ẩn mình sau vẻ ngoài “im lặng, ít nói” và màn hình điện thoại luôn sáng. N.M.A., nữ sinh lớp 10 sống khá khép kín, khi áp lực học tập gia tăng và bất đồng với cha mẹ, đã thu mình lại, ít giao tiếp với gia đình và tìm đến mạng xã hội nhiều hơn. Thời gian dùng điện thoại kéo dài, nhất là ban đêm, cùng việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung buồn bã, tiêu cực khiến em mất ngủ, cáu gắt, giảm tập trung, ăn uống kém, sụt cân và sa sút kết quả học tập. Nguy hiểm hơn, A. nhiều lần tự làm tổn thương bản thân như một cách đối phó khi cảm xúc bị dồn nén. Đây không phải “chiêu gây chú ý”, mà là kiểu hành vi tự hại để tạm thời giảm bớt đau đớn tâm lý khi trẻ không biết cách nhận diện và điều chỉnh cảm xúc. Khi thanh thiếu niên phải đối mặt cùng lúc với áp lực học tập, quan hệ bạn bè, mâu thuẫn gia đình và tác động từ môi trường mạng, các em dễ rơi vào trạng thái quá tải.
Can thiệp sớm: chìa khóa giúp trẻ không trượt dài trong lo âu và trầm cảm
Lo âu là cảm xúc bình thường, chỉ trở thành rối loạn khi kéo dài và làm trẻ sa sút học tập, giảm hoạt động xã hội, mất cơ hội phát triển tính tự lập; lâu dài có thể dẫn đến trầm cảm, suy nghĩ tiêu cực, thậm chí ý tưởng tự làm hại bản thân hoặc tự sát. Điều đó có nghĩa phụ huynh không thể chờ đến khi con “gây chuyện lớn” mới tìm hỗ trợ. Khi phát hiện những dấu hiệu bất thường, gia đình không nên trách mắng, gây thêm áp lực hoặc xem nhẹ, mà cần bình tĩnh trò chuyện, tạo không gian an toàn để con nói ra điều khiến mình tổn thương và chủ động tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần. Điều trị rối loạn lo âu, trầm cảm phụ thuộc mức độ: trường hợp nhẹ đến vừa thường ưu tiên trị liệu tâm lý như nhận thức – hành vi, trường hợp nặng có thể cần kết hợp thuốc, trị liệu và hỗ trợ từ gia đình, nhà trường. Trường hợp của A. cải thiện từng bước khi được điều trị bằng thuốc, trị liệu tâm lý và kỹ năng điều chỉnh cảm xúc như liệu pháp hành vi biện chứng. Kết luận đơn giản: cha mẹ chịu lắng nghe và can thiệp sớm có thể là khác biệt giữa một giai đoạn khó khăn và một vết nứt tâm lý kéo dài suốt tuổi trưởng thành.
