Từ khu kinh tế ven biển đến không gian phát triển gần 700 km²
Khu kinh tế đặc biệt Quảng Trị là phương án phát triển mở rộng Khu kinh tế Đông Nam thành một không gian tích hợp kinh tế biển, cảng, công nghiệp, logistics và giao thương quốc tế, gắn với Hành lang kinh tế Đông - Tây. Ngày 6-11, UBND tỉnh gửi Đảng ủy UBND tỉnh dự thảo kế hoạch để xem xét, cho ý kiến; đây mới là bước nghiên cứu, chưa phải quyết định thành lập khu kinh tế hay sáp nhập các xã. Điểm đáng chú ý là quy mô đề xuất đến năm 2030 đạt 686,23 km², gần 2,9 lần diện tích hiện nay của Khu kinh tế Đông Nam, vốn rộng 237,92 km² và gồm sáu xã. Mức tăng ấy không chỉ làm lớn bản đồ: nó đòi hỏi tỉnh phải chứng minh rằng hạ tầng, quản trị và quy hoạch đủ sức kết nối một vùng ven biển rộng hơn thành một đầu mối kinh tế có chức năng rõ ràng.
Quy hoạch gồm đất liền, mặt biển và chín xã
Phương án dự kiến gồm 600,89 km² đất liền và 85,34 km² mặt biển. Phạm vi nghiên cứu trải dọc ven biển phía đông nam tỉnh, gồm toàn bộ bảy xã Bến Hải, Gio Linh, Cửa Việt, Nam Cửa Việt, Mỹ Thủy, Hải Lăng, Diên Sanh và một phần Triệu Cơ, Vĩnh Định. So với Khu kinh tế Đông Nam hiện tại, đây là bước chuyển từ một khu vực tập trung ở phía đông nam sang một dải không gian rộng hơn, kết nối nhiều địa bàn và các dự án hạ tầng chiến lược. Tỉnh cũng nghiên cứu tổ chức lại các đơn vị hành chính trong khu kinh tế thành một đơn vị cấp xã hoặc đặc khu. Cách gọi “siêu xã” dễ gây chú ý, nhưng chưa nên hiểu là chín xã đã được hợp nhất: phương án này cần một đề án riêng và phải được cấp có thẩm quyền xem xét.
Với người dân, khả năng thu hút thêm đầu tư, phát triển cảng biển, logistics, công nghiệp và thương mại quốc tế có thể mở rộng cơ hội việc làm, dịch vụ và kết nối giao thông. Nhưng lợi ích ấy không tự đến từ ranh giới mới. Điều cần được làm rõ trong quá trình lập đề án là cách phối hợp quản lý trên địa bàn rộng, bảo đảm dịch vụ công tiếp cận được người dân và cân bằng nhu cầu phát triển với sinh kế tại các cộng đồng ven biển.
Hành lang Đông - Tây là lý do chiến lược
Quảng Trị muốn gắn khu kinh tế đặc biệt với Hành lang kinh tế Đông - Tây vì vị trí ven biển có thể nối các tuyến giao thông Bắc - Nam với luồng hàng từ Lào và đông bắc Thái Lan ra Biển Đông. Đây là logic đáng chú ý nhất của đề xuất: cảng biển, logistics và thương mại xuyên biên giới chỉ tạo thành lợi thế khi hoạt động như một chuỗi vận tải thống nhất, thay vì những dự án rời rạc. Định hướng phát triển còn bao gồm công nghiệp - năng lượng, hàng không, đô thị và đổi mới sáng tạo, theo mục tiêu “Vươn Đông - Tỏa Tây”. Nếu kết nối xuyên biên giới vận hành hiệu quả, khu kinh tế Quảng Trị có thể làm điểm trung chuyển giữa thị trường nội địa và khu vực; nếu thiếu hạ tầng đồng bộ, quy mô lớn sẽ chỉ là tiềm năng trên quy hoạch.
Còn nhiều bước trước khi thành khu kinh tế đặc biệt
Kế hoạch được chia thành ba giai đoạn, dự kiến kéo dài đến quý 3-2028. Giai đoạn đầu, trong tháng 11-2026, tập trung đánh giá sơ bộ và báo cáo chủ trương nghiên cứu; giai đoạn tiếp theo, từ quý 4-2026 đến tháng 2-2027, hướng tới hoàn thiện thể chế, đáp ứng tiêu chí công nhận và xây dựng phương án tổ chức lại đơn vị hành chính. Đến quý 3-2028, tỉnh dự kiến hoàn thiện hồ sơ, thực hiện các thủ tục để đề nghị công nhận khu kinh tế đặc biệt. Việc nghiên cứu mô hình hành chính được xem là một nhiệm vụ cốt lõi nhằm hoàn thiện điều kiện đề xuất nâng cấp Khu kinh tế Đông Nam. Vì vậy, đề xuất hiện nay là tín hiệu về tham vọng quy hoạch, chưa phải bảo đảm rằng mô hình, ranh giới hay việc sắp xếp xã sẽ được thông qua nguyên trạng.
Quảng Trị đang đặt cược vào một không gian phát triển lớn hơn và khả năng kết nối Đông - Tây. Thước đo thành công sẽ không nằm ở con số gần 700 km², mà ở việc biến cảng, đường bộ, logistics và thương mại xuyên biên giới thành hoạt động kinh tế thực chất, đồng thời tổ chức quản lý phù hợp với người dân. Muốn vậy, tỉnh cần làm rõ tính khả thi của hạ tầng và mô hình hành chính trước khi kỳ vọng danh xưng khu kinh tế đặc biệt tạo ra sức hút.
