Từ tám đô thị đến một mạng lưới phát triển
Quy hoạch đô thị là cách tổ chức không gian dân cư, hạ tầng và hoạt động kinh tế để các địa bàn phát triển có liên kết, thay vì mạnh ai nấy mở rộng. Với Quảng Trị, tầm nhìn đến năm 2050 xác định tám đô thị, trong đó Đồng Hới và Đông Hà là hai đô thị loại II giữ vai trò trung tâm phía Bắc và phía Nam tỉnh. Ngày 3/11, UBND tỉnh báo cáo tiến độ lập quy hoạch chung cho Đồng Hới, Đông Hà, Ba Đồn, Hoàn Lão, Quảng Ninh, Lệ Thủy, Quảng Trị và Lao Bảo. Đây không chỉ là bài toán phân loại đô thị: sau sắp xếp đơn vị hành chính, tỉnh cần một cấu trúc đủ rộng để nối hạ tầng, mở không gian kinh tế và định hướng đầu tư. Điểm đáng chú ý là tham vọng chuyển từ các địa bàn rời rạc sang mạng lưới bổ trợ lẫn nhau. Nếu quy hoạch chỉ dừng ở ranh giới và chức năng trên giấy, lợi ích sẽ khó lan đến người dân và doanh nghiệp.
Quảng Trị có diện tích khoảng 12.700 km², dân số hơn 1,86 triệu người và 78 đơn vị hành chính cấp xã sau hợp nhất; quy mô ấy khiến việc phối hợp giữa các cực đô thị càng có ý nghĩa. Tỉnh giao Sở Xây dựng và các địa phương lập quy hoạch chung, cụ thể hóa điều chỉnh quy hoạch tỉnh và cập nhật không gian phát triển sau sắp xếp hành chính. Tám đồ án dự kiến được hoàn thành, phê duyệt trước tháng 7/2027, làm cơ sở quản lý không gian, triển khai hạ tầng và thu hút đầu tư.
Đồng Hới và Đông Hà: hai vai trò, một trục liên kết
Đồng Hới được giao vai trò trung tâm hành chính - chính trị và hạt nhân phát triển phía Bắc, với thế mạnh dự kiến ở thương mại, tài chính, giáo dục, y tế, du lịch và logistics. Vai trò cửa ngõ kết nối Phong Nha - Kẻ Bàng với các điểm du lịch, hành lang kinh tế và đầu mối giao thông có thể giúp dịch vụ lan ra ngoài lõi thành phố. Phạm vi lập quy hoạch khoảng 15.497 ha, còn khu vực nghiên cứu liên kết mở rộng khoảng 38.500 ha, tính đến các xã lân cận, ga đường sắt tốc độ cao và những khu đô thị gắn với giao thông công cộng.
Đông Hà đảm nhiệm cực phía Nam: trung tâm thương mại, dịch vụ, công nghiệp và logistics, đồng thời là đầu mối trên Hành lang kinh tế Đông - Tây. Quốc lộ 1, Quốc lộ 9, đường sắt Bắc - Nam và kết nối cảng biển tạo nền tảng để liên thông nội địa với khu kinh tế, khu công nghiệp và vùng ven biển. Diện tích lập quy hoạch khoảng 7.305 ha, nhưng khu vực nghiên cứu mở rộng tới khoảng 62.604 ha, gắn với Khu kinh tế Đông Nam Quảng Trị và các địa bàn phụ cận. Chênh lệch giữa lõi quy hoạch và không gian liên kết cho thấy hướng đi hợp lý: không ép mọi chức năng vào trung tâm, mà tổ chức luồng hàng hóa, dịch vụ và việc làm qua mạng lưới rộng hơn. Thành công sẽ được đo bằng kết nối thuận tiện, không phải chỉ bằng diện tích đô thị.
Đô thị vệ tinh phải chia sẻ việc làm và hạ tầng
Hai trung tâm không thể tự mình tạo ra một mạng lưới cân bằng. Hoàn Lão được định hướng là đô thị vệ tinh phía Bắc của Đồng Hới, phát triển hành chính, thương mại, dịch vụ, logistics và du lịch; Quảng Ninh ở phía Nam đảm nhận vai trò đầu mối giao thông, thương mại, trung chuyển hàng hóa và giảm áp lực cho trung tâm. Đây là sự bổ trợ có ý nghĩa nếu các đô thị vệ tinh có việc làm, dịch vụ và kết nối giao thông đủ tốt để người dân không phải dồn mọi nhu cầu về Đồng Hới.
Ba Đồn là cực tổng hợp phía Bắc, gắn hai bờ sông Gianh với thương mại, công nghiệp, logistics và du lịch, đồng thời kết nối Khu kinh tế Hòn La, Quốc lộ 1 và tuyến ven biển. Cấu trúc Đồng Hới - Đông Hà - Ba Đồn vì vậy có thể tạo các đầu mối phát triển từ Bắc xuống Nam, thay vì tập trung mọi động lực vào một thành phố. Ở phía Nam, các đô thị và khu kinh tế liên quan cần bổ trợ Đông Hà bằng kết nối tới hành lang Đông - Tây, cảng biển và vùng sản xuất. Nhưng các vai trò này chỉ phát huy khi quy hoạch giao thông, đất đai và dịch vụ công thống nhất giữa các địa phương; nếu không, “vệ tinh” dễ chỉ là phần mở rộng trên bản đồ.
Năm đô thị còn lại trong mạng lưới là Hoàn Lão, Quảng Ninh, Lệ Thủy, Quảng Trị và Lao Bảo; mỗi nơi cần phát triển theo lợi thế riêng thay vì sao chép mô hình của hai trung tâm. Đích đến nên là một mạng lưới trong đó đô thị vệ tinh giữ được chức năng và cơ hội việc làm tại chỗ, còn Đồng Hới và Đông Hà cung cấp dịch vụ cấp vùng và kết nối liên địa bàn.
Thước đo thành công là kết nối có ích cho đời sống
Quy hoạch có thể mở đường cho dự án hạ tầng và thu hút đầu tư, nhưng người dân sẽ cảm nhận kết quả qua những điều cụ thể: đi lại giữa các đô thị có thuận tiện hơn không, dịch vụ y tế và giáo dục có tiếp cận được không, cơ hội việc làm có lan ra ngoài hai lõi trung tâm không. Các đồ án phải thống nhất với điều chỉnh quy hoạch tỉnh và quy hoạch liên quan, làm cơ sở quản lý phát triển, triển khai công trình hạ tầng và công trình động lực. Vì thế, việc phê duyệt trước tháng 7/2027 là mốc khởi đầu chứ không phải bảo đảm thành công.
Tầm nhìn tám đô thị đến năm 2050 sẽ thuyết phục nếu Đồng Hới và Đông Hà dẫn dắt mà không hút cạn nguồn lực từ các địa bàn khác. Đồng Hới cần gắn vai trò dịch vụ, du lịch và logistics với các đô thị phía Bắc; Đông Hà cần biến lợi thế hành lang và cửa ngõ ven biển thành liên kết sản xuất, thương mại thực chất. Ba Đồn cùng các đô thị vệ tinh có thể chia sẻ áp lực và mở thêm cực tăng trưởng. Kết luận: mạng lưới này đáng kỳ vọng, nhưng giá trị của quy hoạch đô thị Quảng Trị sẽ được quyết định bởi khả năng biến các đường kết nối thành dòng lưu thông, đầu tư và cơ hội sống tốt hơn cho người dân.
