Nhìn lại du lịch Việt Nam lịch sử qua ống kính một người Đức
Du lịch Việt Nam lịch sử là câu chuyện đất nước chuyển mình từ những năm đầu đổi mới, khi khách quốc tế còn hiếm, hạ tầng du lịch sơ sài, cho đến khi các điểm đến trở thành trung tâm hút hàng triệu du khách với khách sạn, dịch vụ và đô thị hóa bủa vây, được phản chiếu rõ nét qua những bộ ảnh hiếm còn lưu giữ. Những bức ảnh hiếm Việt Nam do nhiếp ảnh gia Đức Hans-Peter Grumpe thực hiện không chỉ ghi lại cảnh vật mà còn bắt trọn tâm thế của một xã hội ở bước ngoặt mở cửa. Trong 3 mùa hè liên tiếp từ năm 1991-1993, ông rong ruổi 83 ngày khắp Việt Nam, đi từ Đồng bằng sông Cửu Long lên biên giới phía Bắc, qua địa đạo Vịnh Mốc, Khe Sanh, Sa Pa, Điện Biên, Cao Bằng. Hành trình ấy không nhằm “check-in”, mà vô tình trở thành hồ sơ thị giác cho cả quá trình phát triển du lịch Việt Nam.
83 ngày xuyên Việt: khi du khách Tây phải xin giấy phép từng chặng
Nhìn lại hành trình 83 ngày xuyên Việt của Hans-Peter Grumpe, ta thấy một hệ sinh thái du lịch còn rất khép kín. Cả năm 1991, Việt Nam chỉ đón khoảng 300.000 lượt khách quốc tế, và khách nước ngoài gần như không thể tự do đi lại; muốn đến hầu hết địa phương đều phải xin giấy phép riêng. Công ty lữ hành quốc doanh là cánh cửa duy nhất, khách sạn hiếm đến mức ông thường phải ngủ ở nhà khách UBND tỉnh. Căn phòng tại một biệt thự Pháp cũ ở Sa Pa thậm chí có “ba vị khách không mời”: hai con dơi và một con chuột béo gặm bánh xà phòng. Đó là mức tiện nghi mà du lịch Việt Nam chấp nhận, nhưng chính sự thiếu thốn này giữ cho cảnh quan và đời sống địa phương chưa bị thương mại hóa. Nếu muốn hiểu phát triển du lịch Việt Nam bắt đầu từ đâu, những chi tiết thô mộc ấy là lời nhắc mạnh mẽ hơn mọi số liệu tăng trưởng.
Sa Pa 35 năm trước: thị trấn chỉ có… hai khách nước ngoài
Sa Pa 35 năm trước là hình ảnh đối lập hoàn toàn với phố núi đông nghịt khách hôm nay. Năm 1992, Grumpe được cấp phép lên vùng phía Bắc Điện Biên Phủ và dọc biên giới Trung Quốc, trở thành một trong những người nước ngoài hiếm hoi đến Sa Pa. Ngoài ông, chỉ có thêm một du khách người Pháp, nghĩa là cả thị trấn có đúng hai khách nước ngoài. Với đồng bào H’Mông, Dao Đỏ, Thái, người đàn ông châu Âu râu rậm là sinh vật lạ; trẻ em và cả người lớn tò mò kéo lông tay, chạm vào bộ râu vì trước đó họ chỉ quen các chuyên gia Liên Xô. Cuối tuần, hàng nghìn người dân tộc đi chân trần hàng chục km về chợ Sa Pa trong trang phục nhuộm chàm, đêm thứ Bảy là chợ tình với những cuộc hát đối. Đó là Sa Pa của cộng đồng, của văn hóa sống, chưa phải Sa Pa của các combo nghỉ dưỡng. Câu hỏi khó là ta đã đánh đổi bao nhiêu bản sắc để có những con số khách khổng lồ hiện nay.
Hà Nội, Hội An và sự đổi thay đáng kinh ngạc trong ba năm
Nếu Sa Pa cho thấy độ hoang sơ, thì ảnh hiếm Việt Nam của Grumpe về Hà Nội và các đô thị cho thấy tốc độ chuyển động chóng mặt của đổi mới. Năm 1991, đường phố Hà Nội gần như chỉ có xe máy Simson, MZ của Đông Đức và những chiếc Volga Liên Xô; hai năm sau, xe Nhật Bản đã dần thay thế. Một số tuyến phố bắt đầu cấm xích lô, ban đêm thành phố sáng hơn, cửa hàng video mọc lên, game điện tử Trung Quốc xuất hiện, nhà cũ bị phá bỏ. Cùng thời gian, những nơi như Chùa Cầu ở Hội An vẫn chưa trải qua các đợt đại trùng tu quy mô, chưa được xây bờ kè hay quy hoạch đô thị, mái ngói âm dương phủ rêu và người dân ngồi nghỉ ngay trước cây cầu. Bộ ảnh vì thế giữ lại khoảnh khắc hiếm hoi khi di sản còn thuộc về cư dân địa phương nhiều hơn là du khách. Phát triển du lịch Việt Nam không chỉ là thêm khách mà còn là bớt không gian riêng của cộng đồng: đó là sự đổi thay “đáng kinh ngạc” mà Grumpe vừa khâm phục vừa luyến tiếc.
Tư liệu lịch sử và câu hỏi về tương lai điểm đến quốc tế
Hans-Peter Grumpe chưa trở lại Việt Nam sau hơn ba thập kỷ, một phần vì ông muốn giữ đất nước này trong ký ức như ngày mình từng thấy, và cho rằng đó là lý do bộ ảnh của ông trở thành “tư liệu lịch sử” về du lịch Việt Nam lịch sử. Trong 3 chuyến đi, ông chụp khoảng 1.600 bức ảnh, đến năm 2021 công bố thêm gần 400 bức chưa từng giới thiệu. Từ năm 2014, ảnh của ông được chia sẻ trên hơn 130 website và trở thành tư liệu tham chiếu mỗi khi báo chí cần minh họa giai đoạn đầu đổi mới. Độc giả Việt Nam nhắn rằng ông đã “tặng tấm vé trở về tuổi thơ”, hoặc nhờ ảnh mới biết Hà Nội thập niên 1990 trông thế nào. Đó là lời nhắc nhẹ mà sắc: khi các điểm đến từ Sa Pa đến vịnh Hạ Long trở thành trung tâm quốc tế, điều ta cần giữ không chỉ là lượng khách, mà là ký ức và chiều sâu đời sống mà những bức ảnh hiếm Việt Nam đã kịp ghi lại trước khi chúng biến mất.
