Thiết bị không thể thay thế trách nhiệm
Giám sát kỳ thi là hệ thống biện pháp độc lập, liên tục nhằm phòng ngừa, phát hiện và xử lý sai phạm trong mọi khâu, từ chuẩn bị đến coi thi và hậu kiểm. Đây phải là cơ chế kiểm soát cả thí sinh lẫn những người được giao tổ chức kỳ thi. Ngày 29/10, tại Đà Nẵng, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổng kết kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 và chuẩn bị cho năm 2027. Sau sai phạm nghiêm trọng tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang, Bộ đang rà soát quy chế theo Chỉ thị 37/CT-TTg ban hành ngày 20/10/2026, với yêu cầu phòng ngừa, phát hiện và xử lý vi phạm tốt hơn. Định hướng nghiên cứu gồm bổ sung camera phòng thi và khu vực thi, dùng thiết bị kiểm tra an ninh, đồng thời bố trí thí sinh từ nhiều trường tại cùng điểm thi. Đây là những bước đáng làm, nhưng không nên tạo ảo tưởng rằng có camera là kỳ thi tự động công bằng. Trọng tâm phải là cách giám sát người vận hành các biện pháp ấy.
Camera ghi hình, nhưng ai xem và hành động?
Camera có thể lưu lại diễn biến trong phòng thi, còn dữ liệu được quản lý để phục vụ hậu kiểm khi xuất hiện dấu hiệu bất thường hoặc có tố giác. Máy quét cầm tay và thiết bị kiểm tra an ninh cũng có thể giúp ngăn vật dụng trái phép lọt vào phòng. Nhưng hình ảnh chỉ có giá trị khi có người độc lập theo dõi, quy trình nhận diện dấu hiệu đáng ngờ và thẩm quyền can thiệp kịp thời. Nếu việc xem dữ liệu phụ thuộc vào chính người có thể liên quan đến sai phạm, camera dễ trở thành công cụ ghi nhận sau sự việc thay vì ngăn chặn. Hệ thống còn cần quy định rõ ai được truy cập, dữ liệu được bảo vệ ra sao và việc kiểm tra được kích hoạt bằng cách nào. Tại điểm thi vùng sâu, vùng xa, nguồn điện, đường truyền và nhân lực kỹ thuật cũng có thể gây trở ngại; bảo mật hình ảnh cần được tính đến để tránh truy cập, sao chép hay phát tán trái phép.
Trộn thí sinh giảm cơ hội thông đồng, nhưng có cái giá tổ chức
Trộn thí sinh từ nhiều trường có thể hạn chế tình trạng học sinh cùng trường trao đổi bài, đồng thời giảm sự quen thuộc giữa thí sinh với người coi thi tại trường mình. Tuy vậy, cách sắp xếp này không tự khép được các kẽ hở trong đánh số báo danh, phân công giám thị hay những khâu hành chính khác. Nguy cơ còn đó nếu quy trình bị can thiệp hoặc người thực thi buông lỏng trách nhiệm. Bố trí trên diện rộng cũng cần cân nhắc điều kiện địa phương. Ở nông thôn, miền núi, trường học cách xa nhau và giao thông khó khăn, việc di chuyển có thể khiến gia đình phát sinh thêm chi phí và gây trở ngại cho thí sinh. Vì vậy, yêu cầu xin ý kiến Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh khi không thể xếp xen kẽ nên đi cùng tiêu chí minh bạch, giải trình được; không biến ngoại lệ thành quyết định thiếu kiểm tra. Luân chuyển nhân sự, tránh để giáo viên coi thi môn mình giảng dạy và hạn chế bố trí thư ký thuộc trường có thí sinh là các lớp bảo vệ cần xem xét đồng bộ.
Muốn kỳ thi công bằng, phải kiểm soát người thực thi
Bộ GD&ĐT đề xuất siết việc lựa chọn, bố trí và quản lý cán bộ tổ chức, chấm thi; tăng kiểm tra thực chất và xử lý nghiêm người vi phạm hoặc tiếp tay cho gian lận. Đây mới là phần quyết định: cần phân định trách nhiệm của trưởng điểm thi, giám thị, thư ký và từng lực lượng; tổ chức kiểm tra chéo độc lập, lưu dấu vết công việc và quy định rõ cách tiếp nhận, xác minh, xử lý phản ánh. Trong bước chuẩn bị cho kỳ thi năm 2027, Bộ định hướng hoàn thiện quy chế và hướng dẫn cụ thể nội dung, phương pháp, trách nhiệm, chế độ báo cáo kiểm tra; từng bước số hóa hồ sơ, tiến độ và cảnh báo rủi ro. Bộ cũng dự kiến phối hợp cơ quan chuyên môn để cập nhật nhận diện thiết bị gian lận công nghệ cao, tập huấn và thống nhất quy trình xử lý vi phạm. Những kế hoạch này chỉ tạo niềm tin nếu kết quả kiểm tra dẫn đến trách nhiệm rõ ràng, không dừng ở việc lắp thêm thiết bị. Camera và trộn thí sinh là công cụ hỗ trợ; công bằng phụ thuộc vào việc người tổ chức có bị giám sát độc lập và bị xử lý khi sai phạm hay không.
