Lỗ hổng không chỉ nằm ở thí sinh
Giám sát kỳ thi tốt nghiệp THPT là hệ thống quy trình, con người và công cụ nhằm ngăn vi phạm, phát hiện sai phạm và xác định trách nhiệm của từng cá nhân trong tổ chức thi. Sau sai phạm nghiêm trọng tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang trong kỳ thi năm 2026, Bộ GD&ĐT đặt mục tiêu không để tái diễn tình trạng tương tự ở kỳ thi năm 2027 và đang nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Quy chế thi.
Sức ép cải tổ là có cơ sở: kỳ thi năm 2026 ghi nhận 89 thí sinh vi phạm quy chế, tăng 48 trường hợp so với năm trước; một số điểm thi còn xảy ra sai phạm nghiêm trọng, có dấu hiệu vi phạm pháp luật. Nhưng chỉ nhìn vào hành vi của thí sinh sẽ bỏ sót bài toán lớn hơn. Khi người được giao giữ kỷ cương có thể buông lỏng, thông đồng hoặc can thiệp quy trình, thêm quy định trên giấy chưa chắc tạo ra một kỳ thi công bằng.
Trộn thí sinh có ích, nhưng phải tính đường đi
Một phương án Bộ GD&ĐT đang xem xét là bố trí thí sinh từ nhiều trường tại cùng điểm thi; nếu địa phương không thể sắp xếp xen kẽ, quyết định cần được cân nhắc trên cơ sở ý kiến của Ban Chỉ đạo thi cấp tỉnh. Cách trộn thí sinh có thể giảm nguy cơ học sinh cùng trường trao đổi bài và hạn chế việc giáo viên coi thi chính học sinh của trường mình. Hà Nội đã áp dụng việc xếp thí sinh theo cụm trường, đồng thời điều động giáo viên sang cụm khác coi thi.
Tuy nhiên, đây không phải giải pháp miễn phí về mặt xã hội. Giám đốc Sở GD&ĐT hiện quyết định bố trí điểm thi theo điều kiện địa phương, trong đó có yêu cầu giảm quãng đường di chuyển cho thí sinh. Nếu trộn trên diện rộng mà thiếu tính toán, học sinh ở nông thôn, miền núi có thể phải đi xa hơn, khiến gia đình phát sinh thêm chi phí và gây khó khăn cho thí sinh. Vì vậy, cần đặt tính công bằng trong phòng thi cạnh khả năng tiếp cận điểm thi, thay vì coi một cách xếp chỗ là đáp án dùng được cho mọi nơi.
Camera chỉ có giá trị khi có người kiểm tra
Bộ GD&ĐT cũng đề xuất tăng camera phòng thi và các khu vực thi, dùng hình ảnh để hậu kiểm, xác minh và xử lý vi phạm. Một phụ huynh đề nghị lưu dữ liệu khoảng 1-2 năm để có thể truy xuất khi xuất hiện nghi vấn hoặc tố giác. Đề xuất ấy cho thấy kỳ vọng hợp lý: dữ liệu cần đủ lâu để phục vụ xác minh, nhưng thời hạn lưu trữ, quyền truy cập và biện pháp chống sao chép, phát tán phải được quy định rõ.
Camera không thể thay giám thị quan sát và xử lý tình huống ngay trong phòng thi. Nếu có sự nể nang, buông lỏng hoặc thông đồng, thiết bị có thể chỉ ghi lại sai phạm mà không ngăn được nó. Giám sát phòng thi vì thế phải độc lập, có kiểm tra chéo và quy trình xử lý rõ ràng; nếu không, việc lắp đặt dễ trở thành hình thức. Các điểm thi vùng sâu, vùng xa còn cần phương án cho điện, đường truyền, nhân lực kỹ thuật và bảo mật dữ liệu.
Siết trách nhiệm và công khai người giám sát
Trọng tâm cải cách phải là trách nhiệm của người tổ chức thi, không chỉ là thêm thiết bị hay đổi cách xếp thí sinh. Cần phân định cụ thể trách nhiệm của trưởng điểm thi, giám thị, thư ký và từng lực lượng; đồng thời hạn chế xung đột lợi ích ở các khâu nhạy cảm. Đại tá Nguyễn Anh Tuấn đề xuất không để giáo viên coi thi môn mình giảng dạy, cũng không phân công thư ký thuộc trường có thí sinh dự thi.
Câu hỏi cần được trả lời trước kỳ thi tiếp theo là ai kiểm tra những người đang kiểm tra thí sinh, ai được truy cập dữ liệu camera và cơ quan nào chịu trách nhiệm khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Bộ đang rà soát, nghiên cứu sửa đổi quy chế, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào cơ chế kiểm tra độc lập, luân chuyển nhân sự ở khâu nhạy cảm và xử lý nghiêm vi phạm. Trộn thí sinh và camera là những lớp phòng ngừa cần thiết; sự liêm chính của kỳ thi chỉ được bảo vệ khi trách nhiệm được giao rõ, giám sát được thực hiện thật và hậu quả vi phạm không bị bỏ qua.
