Từ học tiếng Anh đến dùng tiếng Anh
Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là quá trình xây dựng điều kiện để học sinh không chỉ học ngoại ngữ như một môn riêng, mà còn có thể dùng tiếng Anh để giao tiếp, tiếp cận tri thức và dần học một số nội dung qua ngôn ngữ này. Chủ trương ấy gắn trực tiếp với yêu cầu hội nhập và chất lượng nhân lực. Tại diễn đàn “Từ học tiếng Anh đến học qua tiếng Anh” ở Hà Nội sáng 24/10, Tiến sĩ Tạ Ngọc Trí, Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông, nhấn mạnh năng lực tiếng Anh là chìa khóa nâng cao chất lượng toàn diện của đội ngũ nhân lực trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Đây là hướng đi đáng ủng hộ, nhưng không thể đo thành công bằng số tiết hay độ tuổi bắt đầu. Mục tiêu phải là năng lực sử dụng thực tế, với lộ trình phù hợp khả năng của từng trường.
Tiếng Anh lớp 1 mở cửa sớm, không đồng nghĩa với tạo áp lực
Dự thảo sửa đổi Chương trình giáo dục phổ thông đề xuất đưa tiếng Anh thành ngoại ngữ thứ nhất bắt buộc từ lớp 1, với 70 tiết mỗi năm ở lớp 1 và lớp 2. Nếu được thông qua, thay đổi này giúp trẻ tiếp cận sớm hơn thay vì chờ đến lớp 3 như quy định hiện hành về ngoại ngữ 1. Nhưng cơ hội ấy chỉ công bằng khi chương trình không mặc định mọi em đã học tiếng Anh trước khi vào tiểu học. Trên thực tế, mức độ tiếp xúc của trẻ trước lớp 1 rất khác nhau: có em đã học ở trường mầm non hoặc trung tâm, có em chưa từng làm quen. Vì vậy, dạy tiếng Anh ở giai đoạn đầu nên ưu tiên nghe, phản hồi, sự tự tin và tiến bộ của từng em; không nên biến khác biệt đầu vào thành khoảng cách điểm số ngay từ những tuần đầu. Học sớm có ích khi tạo hứng thú, không phải khi kéo áp lực thi cử xuống thấp hơn.
Đề xuất cũng cần được nhìn trong quy mô triển khai thực tế. Ninh Bình có hơn 333.000 học sinh tiểu học; tại Trường Tiểu học Ý Yên, dù đã dạy tiếng Anh lớp 1 từ năm học 2020–2021, trường hiện có 46 lớp nhưng chỉ 7 giáo viên tiếng Anh, chưa đủ đáp ứng nhu cầu từ lớp 1 đến lớp 5. Những con số này cho thấy mở rộng lớp học không thể chỉ là thêm một dòng trong chương trình: cần tính giờ dạy, thời khóa biểu và nhân lực cho toàn trường.
Nút thắt nằm ở giáo viên, thiết bị và cách tổ chức
Bài toán lớn nhất không nằm ở việc trẻ có thể học tiếng Anh hay không, mà ở chỗ trường có đủ điều kiện để dạy tốt và duy trì liên tục hay không. Dự thảo nêu lộ trình cho cơ sở chưa thể triển khai ngay: bắt đầu với lớp 1 từ năm học 2028–2029, rồi lớp 2 từ năm học 2029–2030. Khoảng đệm này phải được dùng để rà soát và bổ sung giáo viên, học liệu, thiết bị, không chỉ để chờ đến hạn. Tại Ninh Bình, thiết bị dạy học tối thiểu ở cấp tiểu học và trung học cơ sở hiện đáp ứng chưa đến 50% yêu cầu. Đây là thiếu hụt đáng ngại với môn học cần luyện nghe, nói và tương tác. Tỉnh dự kiến phân loại cơ sở giáo dục trong năm học 2026–2027 theo mức đáp ứng về nhân lực, chương trình, học liệu, môi trường ngoại ngữ và bảo đảm chất lượng. Đó là cách chuẩn bị đúng hướng: nhìn rõ năng lực từng trường trước khi áp cùng một nhịp triển khai.
Nhân lực cũng không chỉ là số giáo viên tiếng Anh. Nếu mục tiêu dài hạn là học một số môn khoa học bằng tiếng Anh, giáo viên bộ môn cần được hỗ trợ nâng cao vốn từ chuyên môn và phương pháp dẫn dắt học sinh đọc hiểu, suy luận. Giáo viên phải chuyển từ truyền đạt từ vựng sang tạo cơ hội thực hành và cùng học với học sinh. Vì thế, nhà trường cần xây dựng môi trường tiếng Anh có tài liệu phong phú, hoạt động giao tiếp và công cụ hỗ trợ phù hợp, thay vì trông chờ vài tiết học mỗi tuần tự tạo nên năng lực sử dụng.
Đo chất lượng bằng khả năng sử dụng, không bằng số tiết
Chuyển từ học ngoại ngữ đơn thuần sang học các môn khoa học bằng ngoại ngữ có thể giúp học sinh tiếp cận tri thức rộng hơn, nhưng đó là chặng đường cần kiên trì và lộ trình linh hoạt. Vì vậy, số giờ học và việc bắt đầu từ lớp 1 chỉ là đầu vào, không phải thước đo thành công. Nhà trường cần biết học sinh có thể nghe hiểu hướng dẫn, diễn đạt ý, đọc để nắm nội dung và vận dụng tiếng Anh vào tình huống phù hợp hay không. Đánh giá ban đầu nên giúp giáo viên điều chỉnh hoạt động dạy, thay vì đẩy trẻ vào cuộc đua ghi nhớ từ và viết đúng. Khi tiếng Anh trở thành một phần của đời sống học tập, chứ không chỉ xuất hiện trong bài kiểm tra, mục tiêu ngôn ngữ thứ hai mới có ý nghĩa.
Đưa tiếng Anh vào trường học từ sớm là cơ hội cần nắm bắt, nhưng triển khai đại trà khi thiếu giáo viên, thiết bị và cách dạy phù hợp sẽ khiến chủ trương tốt dừng lại trên giấy hoặc tạo thêm bất bình đẳng giữa học sinh. Ưu tiên nên là chuẩn bị theo năng lực từng cơ sở, bảo đảm đầu vào cho trẻ chưa từng học tiếng Anh và duy trì quá trình học qua các cấp. Kết luận cần rõ ràng: hãy bắt đầu sớm, nhưng chỉ mở rộng khi trường đủ sức bảo đảm chất lượng; thành quả phải được nhìn thấy ở khả năng dùng tiếng Anh trong học tập và cuộc sống.
