Tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai: không phải thêm tiết, mà là đổi môi trường
Đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học là quá trình xây dựng một môi trường học tiếng Anh nơi học sinh sử dụng ngoại ngữ hằng ngày trong giao tiếp, học tập và hoạt động trải nghiệm, thông qua dạy học song ngữ, tích hợp tiếng Anh các môn học và tổ chức câu lạc bộ, thay vì coi tiếng Anh là một môn học tách biệt, học để thi rồi bỏ. Quan điểm này đang định hình cách làm mới ở nhiều địa phương. Phú Thọ bắt đầu từ mầm non, cho trẻ làm quen tiếng Anh qua trò chơi, bài hát, thơ, truyện, không ép nói khi chưa sẵn sàng. Hà Tĩnh chọn các lớp chuyên Toán, Tin, Hóa để dạy bằng tiếng Anh, biến ngoại ngữ thành công cụ tiếp nhận kiến thức chứ không chỉ là nội dung kiểm tra. Gia Lai xây lộ trình tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai gắn với đổi mới phương pháp và chuyển đổi số trong nhà trường. Cách tiếp cận này mang tính lựa chọn: hoặc chúng ta tạo môi trường dùng tiếng Anh thực sự, hoặc chấp nhận mãi loay hoay với điểm số và chứng chỉ.
Từ Phú Thọ đến Hà Tĩnh: lớp học song ngữ đang thay đổi thói quen dùng tiếng Anh
Điểm đáng chú ý là các mô hình không bắt đầu bằng những khẩu hiệu hoành tráng, mà từ những lớp học rất cụ thể. Ở Phú Thọ, Trường Mầm non Hùng Vương tổ chức chương trình làm quen tiếng Anh dựa trên điều kiện thực tế, với sự đồng thuận và đăng ký tự nguyện của phụ huynh. Giáo viên được bồi dưỡng phát âm, từ vựng theo chủ đề quen thuộc, sử dụng câu lệnh ngắn trong lớp; hoạt động được thiết kế theo hướng “học qua chơi”, tập trung vào nghe – hiểu, để trẻ tiếp nhận tự nhiên. Theo cô Nguyễn Thị Thanh Xuân, trẻ mầm non phản ứng rất nhanh với âm thanh, hình ảnh, nhịp điệu bài hát, trò chơi phản xạ và hoạt động theo câu lệnh tiếng Anh. Ở Hà Tĩnh, Trường THPT chuyên triển khai dạy Toán, Tin học, Hóa học bằng tiếng Anh từ năm học 2025–2026, buộc học sinh nghe, trao đổi, trình bày và giải quyết nhiệm vụ học tập bằng ngoại ngữ. Một học sinh lớp 11 Toán chia sẻ, học Toán bằng tiếng Anh giúp em vừa củng cố kiến thức, vừa làm quen thuật ngữ chuyên ngành và rèn tư duy, giao tiếp bằng tiếng Anh. Đây là minh chứng rõ ràng: khi tiếng Anh trở thành phương tiện học tập, động lực và sự tự tin tăng lên, thay vì nỗi ám ảnh điểm số.
Gia Lai, Hải Phòng: tích hợp tiếng Anh vào Toán, Khoa học, Ngữ văn và hoạt động trải nghiệm
Nếu Phú Thọ và Hà Tĩnh cho thấy chiều sâu của dạy học song ngữ trong lớp, thì Gia Lai và Hải Phòng lại chứng minh tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai phải đi qua con đường tích hợp tiếng Anh các môn học và hoạt động trải nghiệm. Tại một trường chuyên ở Gia Lai, nhà trường xây lộ trình đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai gắn với kế hoạch giáo dục và yêu cầu đổi mới phương pháp. Ngoài việc nâng chất các tiết ngoại ngữ, giáo viên môn học được khuyến khích dùng thuật ngữ, câu lệnh, tài liệu tiếng Anh trong giảng dạy; Toán và Khoa học Tự nhiên được dạy bằng tiếng Anh ít nhất hai lần trong học kỳ I và một lần mỗi tháng ở học kỳ II. Câu lạc bộ tiếng Anh, góc tiếng Anh, thư viện, bảng tin, khẩu hiệu, biển chỉ dẫn song ngữ tạo nên môi trường học tiếng Anh xuyên suốt khuôn viên trường. Ở Hải Phòng, một trường THCS tích hợp tiếng Anh vào từng phần, từng nội dung của chủ đề Ngữ văn 8, cho học sinh thuyết trình về bánh đa cua, ca trù, áo dài bằng tiếng Anh, rèn lập luận, lắng nghe và trao đổi về văn hóa truyền thống. Cách làm này gửi đi một thông điệp mạnh: tiếng Anh không đối lập với bản sắc, mà là công cụ để kể câu chuyện Việt Nam ra thế giới.
Nâng cao năng lực giáo viên và chuyển đổi số: điều kiện để môi trường song ngữ không “đứt gãy”
Điểm chung của các mô hình thành công là đặt nâng cao năng lực giáo viên ở vị trí trung tâm. Hiệu trưởng một trường mầm non ở Phú Thọ khẳng định, muốn có lộ trình tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai phải cải thiện kỹ năng giao tiếp cơ bản và vốn từ chuyên môn tiếng Anh cho giáo viên mầm non. Ở Gia Lai, nhà trường rà soát năng lực giáo viên tiếng Anh và giáo viên môn học, tạo điều kiện cho họ tham gia các khóa bồi dưỡng chuyên sâu, nâng trình ngoại ngữ, đồng thời phát triển kỹ năng ứng dụng công nghệ số và AI trong biên soạn học liệu, thiết kế bài giảng tương tác. Một trường tiểu học khác tổ chức chuyên đề dạy Toán bằng tiếng Anh để toàn trường dự giờ, trao đổi chuyên môn; qua đó giáo viên vừa bổ sung ngôn ngữ chuyên ngành, vừa tiếp cận phương pháp sư phạm hiện đại. Theo kế hoạch của một trường THPT, việc thực hiện chính sách tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai được chia thành bốn giai đoạn trong năm học, với lộ trình tăng dần tỉ lệ dùng tiếng Anh trong các môn Tự nhiên như Vật lý, Hóa học, Tin học. Cùng lúc, công nghệ thông tin và AI được dùng để khai thác lớp học thông minh, hỗ trợ thầy trò tạo video, podcast, infographic, sử dụng nền tảng trực tuyến và công cụ AI an toàn để tự học, luyện giao tiếp. Nếu không đầu tư cho giáo viên và chuyển đổi số, mọi khẩu hiệu về môi trường học tiếng Anh sẽ khó đi xa hơn vài tiết ngoại khóa.
Từ mô hình điểm đến hệ sinh thái tiếng Anh: cần một tầm nhìn dài hơi
Nhìn từ Gia Lai, Hà Tĩnh, Hải Phòng, Phú Thọ, có thể thấy các địa phương đang chuyển từ tư duy “tăng tiết ngoại ngữ” sang xây dựng hệ sinh thái tiếng Anh trong nhà trường. Một đề án cấp tỉnh đặt mục tiêu giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến 2045, đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, xây dựng hệ sinh thái tiếng Anh, nâng cao chất lượng dạy tiếng Anh và dạy bằng tiếng Anh theo lộ trình phù hợp từng địa phương. Điều này chỉ có ý nghĩa nếu các mô hình lớp học thật – từ mầm non Hùng Vương, THCS Lê Văn Thiêm, THPT chuyên Hà Tĩnh đến các trường ở Gia Lai, Hải Phòng – được nhân rộng, điều chỉnh theo điều kiện từng vùng. Theo một lãnh đạo trường, việc thực hiện chính sách tiếng Anh ngôn ngữ thứ hai phải đi kèm kế hoạch đầu tư, cải tạo, nâng cấp phòng học, thiết bị công nghệ, phòng bộ môn để đáp ứng yêu cầu dạy học trong thời kỳ chuyển đổi số. Câu hỏi không còn là “có nên” đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai, mà là “chúng ta chấp nhận chậm đến mức nào” nếu không bắt tay vào xây dựng môi trường học tiếng Anh ngay từ những lớp học nhỏ nhất.
