Nhu cầu tăng nhanh, mạng lưới gia đình nhỏ lại
Chăm sóc người cao tuổi là việc hỗ trợ người lớn tuổi duy trì sức khỏe, sinh hoạt và đời sống tinh thần thông qua sự phối hợp giữa gia đình, cộng đồng và hệ thống y tế. Đây không thể mãi là trách nhiệm riêng của người thân sống gần nhất, nhất là khi dân số già đi còn gia đình ngày càng thu hẹp. Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số năm 2011; đến năm 2025, cả nước có 14,8 triệu người cao tuổi, tương đương 14,5% dân số, và dự kiến trở thành quốc gia có dân số già vào năm 2034. Tuổi thọ trung bình là 74,7 năm, nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 năm; trung bình mỗi người cao tuổi mắc ba bệnh cần điều trị suốt đời. Trong khi đó, con cái sống xa nhà, bận công việc và ít có điều kiện chăm sóc cha mẹ. Nhu cầu hỗ trợ dài hạn vì thế tăng đúng lúc các dịch vụ tại nhà và cộng đồng còn hạn chế.
Quy mô nhu cầu cho thấy đây không phải chuyện có thể giải quyết bằng vài lần thăm nom. Gần 4 triệu người cao tuổi cần hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày theo ước tính năm 2019; đến năm 2049, con số dự kiến gần 10 triệu trong tổng số khoảng 33,5 triệu người cao tuổi. Khi người cao tuổi mong muốn được chăm sóc tại nơi mình sinh sống, gia đình cần được xem là một phần của mạng lưới hỗ trợ, không phải toàn bộ mạng lưới.
Vì sao gánh nặng thường rơi vào phụ nữ?
Phụ nữ thường được mặc định là người sắp xếp việc nhà, chăm con và để ý sức khỏe cha mẹ. Sự phân công ấy có thể bắt đầu từ thói quen gia đình, nhưng dễ biến thành gánh nặng chăm sóc kéo dài khi người cao tuổi cần theo dõi bệnh mạn tính, hỗ trợ sinh hoạt hoặc đồng hành đến cơ sở y tế. Theo Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc, phụ nữ chiếm gần 70% số người chăm sóc người cao tuổi trong gia đình. Đáng lo hơn, nhiều người chăm sóc chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, chưa được trang bị kỹ năng cơ bản. Họ có thể vừa đi làm, vừa chăm con, vừa lo thuốc men và lịch khám cho cha mẹ mà thiếu thời gian nghỉ ngơi cũng như hỗ trợ phù hợp. Gọi đó là “tình thương” không làm công việc nhẹ đi; coi đây là nghĩa vụ riêng của phụ nữ chỉ khiến sự bất bình đẳng được truyền tiếp giữa các thế hệ.
Giải pháp phải bắt đầu trong gia đình: phân chia việc chăm sóc theo thời gian và khả năng của từng người, thay vì giao mặc định cho con gái, con dâu hoặc người phụ nữ sống gần cha mẹ nhất. Nam giới cần cùng tham gia việc thường ngày, từ đưa đi khám đến theo dõi thuốc và trò chuyện. Cả nam lẫn nữ cũng cần được hướng dẫn kỹ năng chăm sóc cơ bản. Phụng dưỡng cha mẹ vẫn là giá trị quan trọng, nhưng trách nhiệm ấy chỉ bền vững khi được chia sẻ và có dịch vụ bên ngoài hỗ trợ.
Dịch vụ cộng đồng phải nối được với gia đình và y tế
Không thể yêu cầu mỗi gia đình tự xoay xở khi người cao tuổi cần chăm sóc liên tục. Dịch vụ chăm sóc cộng đồng có thể tạo khoảng đệm thiết thực: hỗ trợ sinh hoạt ban ngày, kết nối hoạt động xã hội và giúp gia đình có thời gian làm việc, nghỉ ngơi. Ngày 15/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 168/2026/NĐ-CP, quy định điểm chăm sóc người cao tuổi ban ngày tại cộng đồng là mô hình thuộc trạm y tế, theo hình thức sáng đi, tối về. Điểm chăm sóc có thể đặt tại trạm y tế, nhà văn hóa hoặc địa điểm phù hợp; người cao tuổi được hỗ trợ tại cộng đồng rồi trở về nhà với gia đình vào cuối ngày.
Mô hình này không thay thế khám, chữa bệnh; giá trị của nó nằm ở việc kết nối sinh hoạt hằng ngày với hệ thống y tế và hỗ trợ xã hội. Tại xã Hiệp Cường, một buổi tọa đàm đã giúp người cao tuổi có thêm kiến thức bảo vệ sức khỏe, từ dinh dưỡng, vận động phù hợp đến dùng thuốc theo hướng dẫn và khám định kỳ. Định hướng đến năm 2030 và giai đoạn 2026–2030 cũng nhấn mạnh khám sức khỏe định kỳ, theo dõi bệnh, câu lạc bộ, tình nguyện viên và nâng cao năng lực người chăm sóc. Việc cần làm tiếp theo là biến những định hướng đó thành mạng lưới dễ tiếp cận, phối hợp thường xuyên giữa gia đình, y tế và cộng đồng.
Chia sẻ trách nhiệm là điều kiện để chăm sóc bền vững
Chăm sóc tốt không đồng nghĩa với việc một người phụ nữ phải hy sinh thời gian, thu nhập và sức khỏe của mình. Gia đình cần phân công công việc công bằng; chính quyền và ngành y tế cần mở rộng hỗ trợ tại nhà, điểm chăm sóc ban ngày và hoạt động cộng đồng; tổ chức xã hội, doanh nghiệp có thể góp phần cung cấp dịch vụ phù hợp với nhu cầu và khả năng của từng gia đình. Người cao tuổi cũng cần được lắng nghe để cách hỗ trợ tôn trọng mong muốn, mức độ tự chủ và điều kiện sống của họ.
Mục tiêu nên là một hệ sinh thái chăm sóc liên tục, trong đó y tế, xã hội và gia đình phối hợp thay vì đẩy trách nhiệm qua lại. Khi có người hướng dẫn theo dõi sức khỏe, dịch vụ hỗ trợ sinh hoạt và sự tham gia thực chất của các thành viên trong nhà, gánh nặng sẽ bớt tập trung vào phụ nữ. Già hóa dân số là thay đổi của cả xã hội; vì vậy, chăm sóc người cao tuổi cũng phải trở thành trách nhiệm chung. Hiếu kính không được đo bằng mức độ kiệt sức của một người thân, mà bằng khả năng cùng nhau bảo đảm người cao tuổi sống khỏe, an toàn và có phẩm giá.
