Hen nặng: Nhóm bệnh ít người nhưng tiêu tốn phần lớn nguồn lực
Hen nặng là dạng hen phế quản mà người bệnh dù đã dùng thuốc liều cao theo phác đồ chuẩn vẫn khó kiểm soát triệu chứng, thường xuyên lên cơn cấp, suy giảm chức năng hô hấp và phải phụ thuộc vào cấp cứu, nhập viện, gây gánh nặng kéo dài cho bản thân, gia đình và hệ thống y tế. Hen nặng Việt Nam đang là một nghịch lý y tế: chỉ khoảng 7-11% bệnh nhân hen nhưng lại chiếm hơn 70% tổng chi phí điều trị hen. Nói cách khác, phần lớn nguồn lực cho quản lý hen phế quản đang bị hút vào một nhóm nhỏ người bệnh có nguy cơ cao. Đây không chỉ là câu chuyện chuyên môn, mà là vấn đề phân bổ nguồn lực và công bằng trong chăm sóc sức khỏe. Nếu không thay đổi cách tiếp cận, hệ thống sẽ tiếp tục trả giá đắt mà hiệu quả kiểm soát hen nặng vẫn thấp.
Gánh nặng vô hình lên người bệnh, gia đình và hệ thống y tế
Ước tính khoảng 3,23% dân số đang sống chung với hen phế quản, trong đó nhóm hen nặng chịu thiệt hại nặng nề nhất về thể chất, tinh thần và kinh tế. Với họ, mỗi ngày là chuỗi khó thở, ho, nặng ngực, kèm theo nỗi lo cơn kịch phát bất ngờ có thể phải nhập viện cấp cứu. Những đợt cấp này không chỉ làm người bệnh suy kiệt mà còn buộc gia đình liên tục sắp xếp công việc, chi trả thêm chi phí đi lại, chăm sóc, nghỉ làm. Về phía hệ thống y tế, hen nặng Việt Nam tạo áp lực lớn lên khoa cấp cứu, hồi sức, giường bệnh nội trú. Khi hơn 70% chi phí điều trị hen bị dồn cho một nhóm nhỏ bệnh nhân, ngân sách bảo hiểm và nguồn lực bệnh viện bị căng kéo, trong khi các chương trình dự phòng, tầm soát sớm và giáo dục cộng đồng lại thường bị xem nhẹ. Đó là cách quản lý hen phế quản thiếu tầm nhìn dài hạn.
Từ cách nhìn đồng nhất đến điều trị trúng đích và cá thể hóa
Trong nhiều năm, hen phế quản được xem như một bệnh lý đồng nhất, dẫn tới phác đồ điều trị "một cho tất cả" và hiệu quả kiểm soát hen nặng rất hạn chế. Sự phát triển của sinh học phân tử hơn một thập kỷ qua đã làm rõ hen là tập hợp nhiều kiểu hình viêm khác nhau, trong đó viêm type 2 và vai trò của IL-5 trong đáp ứng viêm tăng bạch cầu ái toan được chú ý đặc biệt. PGS.TS.BS Phan Thu Phương nhấn mạnh rằng khi hiểu rõ nền tảng sinh học, bác sĩ có thêm công cụ chính xác để nhận diện kiểu hình bệnh và lựa chọn hướng tiếp cận trúng đích cho từng ca, thay vì áp dụng phác đồ đại trà. Việc xác định chỉ dấu sinh học giúp dự đoán khả năng đáp ứng thuốc, giảm tình trạng người bệnh phải thử sai qua nhiều loại thuốc mà vẫn không kiểm soát được hen nặng. Đây là bước ngoặt trong quản lý hen phế quản: chuyển từ điều trị theo triệu chứng sang điều trị theo cơ chế bệnh sinh.
Thuốc sinh học nhắm đích IL-5: Bước tiến trong kiểm soát hen nặng
Từ việc định danh chính xác cơ chế viêm, các thuốc sinh học tác động trúng đích – tiêu biểu là nhắm vào IL-5 – đã ra đời và trở thành xu hướng điều trị tiến bộ cho kiểm soát hen nặng. Theo PGS.TS.BS Lê Thượng Vũ, mục tiêu điều trị hen nặng hiện nay không chỉ là cắt cơn hay giảm triệu chứng tạm thời, mà hướng đến nâng cao chất lượng sống toàn diện và mục tiêu dài hạn. Ông cho biết thuốc sinh học có thể giảm rõ rệt nguy cơ cơn hen cấp, giảm nhu cầu dùng corticoid đường uống toàn thân kéo dài – vốn gây nhiều tác dụng phụ như loãng xương, tiểu đường, suy tuyến thượng thận. Quan trọng hơn, liệu pháp này giúp người bệnh phục hồi hoạt động thể chất, tái hòa nhập xã hội và mở ra triển vọng hen thoái lui. Nếu được triển khai hợp lý, các tiến bộ này không chỉ cải thiện kiểm soát hen nặng mà còn giảm gánh nặng chi phí điều trị hen cho toàn xã hội.
Ưu tiên mới cho Việt Nam: tầm soát sớm, chuyên khoa hóa và hợp tác khoa học
Khi hen nặng chiếm hơn 70% chi phí điều trị hen nhưng chỉ là thiểu số ca bệnh, ưu tiên của hệ thống y tế phải dịch chuyển từ chữa cháy sang quản lý chủ động. GS.TS.BS Ngô Quý Châu khẳng định nâng cao nhận thức, nhận diện sớm đặc điểm bệnh và tối ưu hóa quản lý hen nặng là ưu tiên hàng đầu của chuyên ngành hô hấp. Hội Hô hấp Việt Nam phối hợp cùng đối tác tổ chức hội thảo "Trúng đích IL-5, xu hướng điều trị hen nặng" nhằm cập nhật tiến bộ khoa học, thúc đẩy hợp tác nghiên cứu và đào tạo y khoa, hướng tới nâng cao chất lượng chăm sóc người bệnh. Về phía người bệnh, những ai có triệu chứng hen khó kiểm soát hoặc thường xuyên lên cơn cấp cần được thăm khám tại cơ sở chuyên khoa hô hấp uy tín để đánh giá kiểu hình viêm và xây dựng phác đồ cá thể hóa phù hợp. Nếu Việt Nam coi kiểm soát hen nặng là một chương trình ưu tiên, kết hợp tầm soát sớm, điều trị trúng đích và hỗ trợ xã hội, gánh nặng hiện tại có thể được giảm đáng kể trong thập kỷ tới.
