Từ quyền sở hữu trí tuệ đến nguồn lực tài chính
Tài sản sở hữu trí tuệ là những quyền gắn với sản phẩm sáng tạo như bằng sáng chế và nhãn hiệu, có thể mang giá trị kinh tế nếu được xác lập, định giá và khai thác phù hợp. Sáng 3/11, trong phiên Quốc hội thảo luận dự án sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu, Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, đề nghị cho phép bệnh viện dùng những tài sản này để góp vốn hoặc thế chấp vay vốn. Đây là kiến nghị được nêu trong quá trình góp ý dự luật, không phải quyền đã được luật hiện hành trao cho bệnh viện. Dù vậy, hướng đề xuất đáng chú ý: bệnh viện có thể tạo ra tri thức và giải pháp y khoa, nhưng nếu chúng không được ghi nhận như tài sản có giá trị thì khó biến thành nguồn lực phục vụ hoạt động.
Lập luận này chạm đúng một điểm nghẽn của mô hình bệnh viện tự chủ. Theo ông Hiếu, bệnh viện công lập hiện không được hạch toán tài sản vô hình, trong khi quyền sở hữu đối với công trình do bác sĩ tạo ra còn mơ hồ; vì thế các cơ sở ngần ngại thương mại hóa. Cơ chế rõ ràng hơn có thể giúp kết nối sáng kiến y khoa với nguồn lực tài chính, thay vì để chúng nằm yên trong hồ sơ nghiên cứu. Nhưng việc công nhận giá trị không thể chỉ dừng ở lời khẳng định: muốn ngân hàng chấp nhận tài sản để bảo đảm khoản vay, cần xác định ai sở hữu, giá trị được đánh giá ra sao và quyền đó có thể chuyển giao, khai thác đến mức nào.
Vì sao đề xuất có ý nghĩa với bệnh viện tự chủ?
Nếu được thiết kế thành cơ chế khả thi, việc dùng bằng sáng chế hoặc nhãn hiệu để góp vốn, thế chấp vay vốn có thể mở thêm một con đường huy động nguồn lực cho bệnh viện, bên cạnh cách nhìn tài chính chỉ dựa vào tài sản hữu hình. Một sáng chế về thiết bị hay quy trình y khoa có thể phản ánh năng lực nghiên cứu; nhãn hiệu có thể đại diện cho uy tín và hoạt động chuyên môn của cơ sở. Tuy nhiên, giá trị xã hội của một phát minh không tự động đồng nghĩa với giá trị bảo đảm có thể quy đổi trong giao dịch. Thẩm định cần thận trọng, nhất là với tài sản phụ thuộc vào hiệu lực bảo hộ, khả năng khai thác và quyền sở hữu rõ ràng. Nếu không, đề xuất tốt trên giấy có thể khó dùng trong thực tế hoặc tạo thêm rủi ro tài chính cho bệnh viện.
Đề xuất cũng cần được đặt trong bối cảnh quyền lợi của người tạo ra tri thức. Ông Hiếu nêu phương án bác sĩ, giảng viên là tác giả, còn bệnh viện hoặc trường là chủ sở hữu khi sản phẩm được tạo ra bằng ngân sách Nhà nước; đồng thời chia sẻ tối thiểu 40-50% lợi nhuận cho tác giả. Cách tiếp cận này nhấn mạnh rằng thương mại hóa không nên biến thành việc tổ chức nắm toàn bộ lợi ích, còn người sáng tạo bị đứng ngoài. Với bệnh viện tự chủ, cơ chế chia sẻ minh bạch vừa có thể tạo động lực nghiên cứu, vừa giúp cơ sở quản lý tài sản trí tuệ có trách nhiệm hơn. Nếu thiếu sự phân định ấy, việc đem tài sản đi góp vốn hay thế chấp dễ gây tranh chấp thay vì tạo nguồn lực.
Đề xuất vẫn phải cân bằng với lợi ích người bệnh
Không nên xem khả năng thế chấp là mục tiêu duy nhất của chính sách sở hữu trí tuệ trong y tế. Cùng phiên thảo luận, ông Hiếu cho biết thời hạn bảo hộ sáng chế theo luật hiện hành là 20 năm và cảnh báo việc thay đổi dạng muối, dạng bào chế hoặc liều dùng để xin bằng mới có thể kéo dài độc quyền. Ông cũng đề nghị cho phép doanh nghiệp trong nước nghiên cứu, thử nghiệm và nộp hồ sơ thuốc generic trong thời gian bằng sáng chế gốc còn hiệu lực; nếu không có ngoại lệ, doanh nghiệp Việt Nam có thể chậm 2-3 năm sau khi bằng hết hạn mới bán thuốc. Những kiến nghị này cho thấy chính sách cần khuyến khích sáng tạo nhưng không để độc quyền trở thành rào cản tiếp cận thuốc.
Vì thế, việc công nhận tài sản sở hữu trí tuệ của bệnh viện chỉ có ý nghĩa khi đi cùng quy tắc rõ về quyền sở hữu, định giá, chia sẻ lợi ích và giới hạn khai thác. Cần phân biệt giá trị của một tài sản đối với khả năng huy động vốn với tác động của độc quyền đối với bệnh nhân và hệ thống y tế. Đề xuất của đại biểu Nguyễn Lân Hiếu mở ra một hướng đáng bàn cho bài toán tự chủ, nhưng chưa phải quy định đang có hiệu lực. Kết luận đúng lúc này không phải bệnh viện đã có thể dùng bằng sáng chế để vay vốn, mà là luật cần quyết định liệu tri thức y khoa có thể trở thành nguồn lực tài chính mà vẫn bảo vệ người bệnh và người sáng tạo hay không.
