Một tuyến đường lớn, một lựa chọn ngân sách khó
Vốn đối ứng cao tốc là phần ngân sách địa phương phải góp vào dự án giao thông, thường dành cho các hạng mục như bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Với Lai Châu, câu hỏi không chỉ là có nên làm đường, mà là khoản góp ấy có khiến người dân mất đi những dịch vụ thiết yếu hay không.
Sáng 7/11, tại phiên thảo luận tổ ở Quốc hội về chủ trương đầu tư cao tốc Bảo Hà - Lai Châu, đoạn Bảo Hà - Tân Phong, đại biểu Vũ Minh Đạo đồng tình với sự cần thiết của tuyến đường nhưng cảnh báo áp lực vốn có thể ảnh hưởng các công trình thiết yếu của tỉnh. Đây là cách đặt vấn đề đúng: một dự án chiến lược không tự động được ưu tiên bằng mọi giá, nhất là khi ngân sách địa phương còn hạn hẹp.
Theo dự thảo, ngân sách trung ương dự kiến bố trí hơn 48.000 tỷ đồng, còn địa phương đóng góp hơn 2.000 tỷ đồng, tương ứng 50% chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư trên địa bàn tỉnh. Đại biểu nêu lo ngại nếu phải dành khoản này để giải phóng mặt bằng, Lai Châu có thể dừng hai dự án bệnh viện và ba trường liên cấp. Đó không phải lựa chọn trừu tượng: người dân cần đường tốt hơn, nhưng cũng cần nơi khám chữa bệnh và trường học.
Kết nối có giá trị, nhưng phải tính đến năng lực địa phương
Lý do cần cao tốc là có thật. Lai Châu là tỉnh miền núi, biên giới, địa hình chia cắt; các tuyến quốc lộ kết nối với trung tâm kinh tế vùng nhỏ, tiêu chuẩn thấp và thường sạt lở trong mùa mưa lũ. Dự án Bảo Hà - Tân Phong dài khoảng 119 km, tổng mức đầu tư sơ bộ hơn 50.000 tỷ đồng, được kỳ vọng nối Lai Châu với Lào Cai, Hà Nội và mạng lưới cao tốc quốc gia.
Lợi ích không chỉ nằm ở tốc độ lưu thông. Tuyến đường có thể hỗ trợ du lịch, thương mại biên giới, công nghiệp chế biến và tiêu thụ nông sản; thời gian đi lại trên cao tốc được dự kiến rút ngắn khoảng 50-60% so với đi quốc lộ. Nhưng lợi ích dài hạn ấy không làm biến mất chi phí cơ hội trước mắt. Theo thông tin được nêu tại Quốc hội, khoản 2.004 tỷ đồng tương đương 38,7% tổng kế hoạch đầu tư công trung hạn của Lai Châu. Với một tỉnh khó khăn, tỷ lệ đóng góp giống nhau giữa các địa phương có thể tạo gánh nặng rất khác nhau.
Chia sẻ nghĩa vụ vốn thay vì buộc địa phương cắt dịch vụ
Bài toán hợp lý không phải chọn cao tốc hoặc bệnh viện, trường học, mà là thiết kế nguồn vốn để hai mục tiêu không triệt tiêu nhau. Đại biểu Vũ Minh Đạo đề nghị xác định nghĩa vụ đóng góp theo khả năng cân đối thực tế của từng tỉnh, không áp dụng máy móc một tỷ lệ chung; nếu chi phí giải phóng mặt bằng và tái định cư phát sinh, trung ương nên có cơ chế hỗ trợ bổ sung. Đại biểu Phạm Văn Hòa cũng đề nghị xem xét dùng toàn bộ vốn ngân sách trung ương cho tuyến đường thay vì yêu cầu Lai Châu bố trí khoảng 2.000 tỷ đồng đối ứng.
Cách chia sẻ này càng đáng cân nhắc khi tiến độ giải ngân được đánh giá sẽ dồn áp lực vào những năm cuối giai đoạn 2030-2031, với nguy cơ kéo dài thời gian hoàn thành sang kỳ đầu tư công 2031-2035. Một số ý kiến đề xuất dùng 100% vốn trung ương hoặc điều tiết phần tiết kiệm từ dự án khác để hỗ trợ nghĩa vụ tài chính của Lai Châu. Chính phủ cần làm rõ cơ chế vốn và thứ tự ưu tiên trước khi địa phương phải lựa chọn dự án nào dừng lại.
Cao tốc Lai Châu có thể mở rộng giao thương và tạo động lực phát triển cho một địa bàn còn cách trở. Nhưng hiệu quả đầu tư công không thể chỉ đo bằng số kilômét đường mới; nó còn phụ thuộc vào việc tỉnh có giữ được năng lực chăm sóc sức khỏe, giáo dục và an sinh hay không. Ưu tiên đúng là xây tuyến kết nối vùng bằng cơ chế tài chính phù hợp sức chịu đựng địa phương, thay vì đặt dự án bệnh viện trường học lên bàn cân như cái giá phải trả.
