Tài sản có giá trị nhưng ngân hàng chưa sẵn sàng nhận
Thế chấp sở hữu trí tuệ là việc dùng quyền tài sản phát sinh từ sáng chế, bản quyền hoặc quyền sở hữu trí tuệ khác làm tài sản bảo đảm cho khoản vay, thay vì chỉ dựa vào đất đai, nhà xưởng hay máy móc. Với doanh nghiệp sáng tạo, đây có thể là lối ra cho nghịch lý sở hữu sản phẩm giàu tiềm năng thương mại nhưng thiếu vốn để phát triển và khai thác. Tuy nhiên, cơ sở pháp lý hiện có chưa đủ để khiến ngân hàng an tâm: trong thực tế, tài sản bảo đảm hữu hình vẫn gần như là điều kiện mặc định. Hệ quả là nhiều doanh nghiệp khó tiếp cận vốn dù có quyền đối với nội dung số, trò chơi, thiết kế hay công nghệ có khả năng tạo doanh thu. Khoảng cách giữa quyền được phép dùng tài sản trí tuệ và khả năng vay vốn doanh nghiệp sáng tạo vì thế vẫn rất lớn.
Bức tranh ngành càng làm rõ cái giá của nút thắt tín dụng: khoảng 80% vốn đầu tư mạo hiểm rót vào startup công nghệ và game sáng tạo Việt Nam đã chảy về các pháp nhân đặt tại Singapore. Hơn 60% studio trong nước tham gia sâu vào dự án quốc tế quy mô lớn, nhưng phần lớn vẫn làm gia công hoặc hậu kỳ thuê. Đây không chỉ là câu chuyện doanh nghiệp thiếu tiền; đó còn là dấu hiệu giá trị sáng tạo được tạo ra trong nước chưa dễ chuyển thành năng lực sở hữu và tăng trưởng tại chỗ. Nếu chính sách chỉ khuyến khích tạo lập tài sản trí tuệ mà không giúp biến nó thành nguồn vốn, doanh nghiệp sẽ tiếp tục mắc kẹt giữa tiềm năng và khả năng mở rộng.
Định giá và dữ liệu là nền móng của khoản vay
Muốn ngân hàng nhận tài sản vô hình, trước hết phải trả lời được câu hỏi khó nhất: quyền đó đáng giá bao nhiêu, và giá trị ấy có thể kiểm chứng hay không? Kinh nghiệm Indonesia cho thấy cần biến nguyên tắc thành quy trình. Nước này ban hành Luật Kinh tế sáng tạo năm 2019, sau đó là Nghị định 24/2022, cho phép dùng sản phẩm sở hữu trí tuệ đã đăng ký hoặc bản quyền được ghi nhận để bảo đảm khoản vay tại ngân hàng và tổ chức tài chính phi ngân hàng. Khung định giá cần công nhận phương pháp chi phí, phương pháp thị trường và phương pháp thu nhập, đồng thời phát triển đội ngũ định giá chuyên nghiệp. Đến tháng 2/2026, Indonesia thành lập 64 đơn vị định giá quyền sở hữu trí tuệ.
Định giá chỉ có ý nghĩa khi đi cùng kiểm tra quyền và giao dịch. Indonesia yêu cầu người vay có kế hoạch kinh doanh sáng tạo khả thi, trực tiếp vận hành hoạt động, sở hữu giấy chứng nhận hợp pháp và chứng minh được dòng tiền từ việc khai thác sản phẩm trí tuệ. Nước này cũng đặt ra cơ sở dữ liệu công khai, liên thông giữa các cơ quan phụ trách kinh tế sáng tạo, sở hữu trí tuệ và ngân hàng trung ương, để tổ chức tín dụng tra cứu tính hợp pháp, tranh chấp và tình trạng thế chấp trước đó. Đây là phần hạ tầng dễ bị xem nhẹ nhưng quyết định mức độ tin cậy của tài sản bảo đảm. Dự luật Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa của Việt Nam hướng tới cơ chế này; điều cần tránh là luật hóa quyền thế chấp mà bỏ trống cách định giá, đăng ký và xử lý khi bên vay vi phạm.
Bảo hiểm sáng chế giúp chia sẻ rủi ro thương mại hóa
Ngay cả khi được định giá và chấp nhận làm tài sản bảo đảm, sáng chế vẫn đi kèm rủi ro: quyền có thể bị xâm phạm, chi phí bảo vệ có thể cao, còn kết quả thương mại hóa thì không chắc chắn. Bảo hiểm sáng chế là cơ chế chuyển giao và phân tán những rủi ro đó. Vì vậy, công cụ này không thay thế định giá hay tín dụng; nó có thể bổ sung một lớp bảo vệ, giúp doanh nghiệp cân nhắc khai thác quyền mà không phải tự gánh toàn bộ tổn thất pháp lý và kinh tế. Khoảng cách thương mại hóa cho thấy nhu cầu đáng lưu tâm: trong giai đoạn 2019–2024, đơn đăng ký sáng chế tăng trung bình khoảng 12,4% mỗi năm, nhưng tỷ lệ thương mại hóa tài sản trí tuệ chỉ đạt 0,1%, so với mức trung bình toàn cầu 5% và 10% ở các nước phát triển.
Kinh nghiệm quốc tế không chỉ ra một khuôn mẫu duy nhất. Hoa Kỳ phát triển bảo hiểm sáng chế theo cơ chế thị trường; Trung Quốc chọn mô hình Nhà nước định hướng, thị trường vận hành và thí điểm ở địa phương. Bài học phù hợp với Việt Nam là bắt đầu có trọng điểm, thay vì lập tức tạo một sản phẩm bảo hiểm đại trà khi dữ liệu rủi ro, năng lực thẩm định và nhu cầu thị trường còn chưa rõ. Cần xác định nhóm sáng chế, chủ thể và loại rủi ro ưu tiên; đồng thời làm rõ phạm vi bảo hiểm, cách xác minh quyền, quy trình giải quyết yêu cầu bồi thường và vai trò của Nhà nước trong giai đoạn thử nghiệm. Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 đã nêu định hướng cho phép thí điểm với vấn đề thực tiễn mới và chấp nhận rủi ro trong đổi mới sáng tạo.
Muốn công cụ tài chính vận hành, phải nối luật với thực thi
Thế chấp sở hữu trí tuệ và bảo hiểm sáng chế chỉ mở thêm kênh vốn khi các bên có thể xác minh quyền, định giá nhất quán và xử lý tranh chấp hoặc vi phạm theo quy trình rõ ràng. Việt Nam cần hoàn thiện đăng ký và công khai giao dịch bảo đảm bằng quyền tài sản trí tuệ, xây dựng chuẩn định giá có thể kiểm tra, đồng thời xác định cách xử lý quyền khi khoản vay không được thanh toán. Ngân hàng cũng cần quy trình thẩm định phù hợp thay vì áp dụng nguyên xi tiêu chí cho tài sản hữu hình. Với bảo hiểm, cần xác định phạm vi rủi ro, trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm và cơ chế phối hợp với hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Thiếu những điều kiện ấy, quyền có thể tồn tại trên giấy nhưng vẫn không giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn.
Hướng đi hợp lý là thí điểm có giới hạn, đo lường kết quả rồi mới mở rộng: chọn nhóm tài sản có hồ sơ quyền rõ, dòng tiền khai thác có thể chứng minh và thị trường chuyển nhượng hoặc cấp phép đủ khả năng tham chiếu. Song song, cần phát triển nhân lực định giá, cơ sở dữ liệu liên thông và hướng dẫn xử lý khi tài sản bị tranh chấp. Bảo hiểm sáng chế cũng nên được thử nghiệm theo nhóm đối tượng và phạm vi ưu tiên, đúng với yêu cầu xây dựng khuôn khổ pháp lý phù hợp. Quan điểm cốt lõi là không thể buộc ngân hàng chấp nhận rủi ro bằng lời kêu gọi; phải tạo bằng chứng, quy trình và cơ chế chia sẻ tổn thất. Khi đó, tài sản trí tuệ mới có thể trở thành cầu nối thực chất giữa sáng tạo và nguồn vốn.
