Không gian công cộng là hạ tầng thiết yếu
Không gian văn hóa, thể thao đô thị là những địa điểm công cộng để người dân tiếp cận hoạt động sáng tạo, rèn luyện sức khỏe và sinh hoạt cộng đồng ngay trong đời sống hằng ngày. Đây không phải tiện ích phụ có thể bổ sung sau khi xây xong đường sá, nhà ở; với một siêu đô thị, đó là hạ tầng thiết yếu.
Ngày 5/11, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM phối hợp với Vụ Pháp chế thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức hội thảo bàn về phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị qua cơ chế của Luật Phát triển đô thị và dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Hội thảo nhận 115 tham luận, trong đó sáu tham luận được chọn trình bày trực tiếp. Quy mô trao đổi phản ánh một vấn đề không thể xem nhẹ: thành phố có hơn 14 triệu dân sau sắp xếp đơn vị hành chính, nhưng nhiều thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở vẫn thiếu và chưa đáp ứng nhu cầu.
Khoảng cách giữa quy mô dân số và khả năng tiếp cận không gian công cộng là điều người dân cảm nhận trực tiếp: thiếu nơi tập luyện, sinh hoạt và tham gia hoạt động văn hóa gần nhà. Vì vậy, phát triển văn hóa không thể chỉ được đánh giá qua đóng góp kinh tế; chất lượng sống và cơ hội tiếp cận của cư dân cũng phải là thước đo.
Quy hoạch phải tìm chỗ trong đô thị chật hẹp
Kinh tế văn hóa đã có vị trí đáng kể nhưng hạ tầng phục vụ nó chưa theo kịp. Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa chiếm gần 7,74% tổng số doanh nghiệp tại thành phố, đóng góp khoảng 5,7% GRDP; mục tiêu đến năm 2030 là nâng tỷ trọng này lên 7–7,2%. Nếu muốn tăng trưởng ấy đem lại lợi ích rộng hơn, thành phố phải đầu tư vào địa điểm để người dân sáng tạo, xem biểu diễn, chơi thể thao và gặp gỡ.
Quỹ đất công ngày càng hạn hẹp, trong khi xây dựng công trình cộng đồng còn vướng cả vốn lẫn quy hoạch. Hội thảo gợi ý chuyển khỏi cách quản lý cứng nhắc theo loại đất, để đánh giá cả kết quả cung ứng dịch vụ công và tận dụng tầng trệt, tầng mái, không gian ngầm, quảng trường, gầm cầu, trường học hay nhà ga TOD. Đây là hướng đi thực tế hơn việc chờ tìm được những khu đất lớn còn trống.
Tuy nhiên, tích hợp không có nghĩa là đưa mọi hoạt động vào bất kỳ khoảng trống nào. Quy hoạch cần đặt ra tiêu chí tiếp cận, an toàn và khả năng sử dụng thường xuyên, để không gian văn hóa không chỉ tồn tại trên bản vẽ mà thực sự phục vụ cộng đồng.
Thể chế phải khép khoảng trống, không tạo thêm nút thắt
Vấn đề không chỉ là thiếu tiền hay đất. Các đại biểu chỉ ra sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch hạ tầng đô thị và cơ chế phát triển hệ sinh thái văn hóa, thể thao; vì vậy, thể chế văn hóa cần đủ rõ và thống nhất để địa phương có thể triển khai. Luật Phát triển đô thị số 18/2026/QH16 có hiệu lực từ ngày 1/10/2026, trong khi dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được xây dựng. Hai khuôn khổ này cần được rà soát để tránh khoảng trống, chồng chéo và khác biệt về thẩm quyền.
Những điểm cần làm rõ gồm thẩm quyền công nhận và ưu đãi khu, cụm sáng tạo văn hóa; chỉ tiêu thiết chế tại đô thị đông dân; phân cấp cho chính quyền cơ sở và nguy cơ chồng chéo nghĩa vụ tài chính. Một thiếu hụt đáng chú ý khác là hạ tầng thể thao đa năng: dự thảo luật về công nghiệp văn hóa chưa đề cập tương xứng loại hình có thể phục vụ đồng thời thể thao, biểu diễn và sự kiện lớn. Bởi vậy, thể thao đô thị cần được đặt trong cùng tầm nhìn quy hoạch và chính sách, thay vì đứng ngoài câu chuyện phát triển văn hóa.
Thành phố cũng cần cơ chế phối hợp áp dụng pháp luật thuận lợi cho địa phương, đồng thời lồng ghép chính sách cho hạ tầng thể thao đa năng và kinh tế ban đêm. Huy động nguồn lực xã hội, kể cả hợp tác công – tư, có thể mở thêm cách khai thác tài sản công, nhưng phải gắn với cam kết cung ứng dịch vụ công; nếu thiếu điều kiện đó, không gian cộng đồng có nguy cơ bị chi phối bởi mục tiêu khai thác thương mại.
Từ chỉnh luật đến triển khai có trách nhiệm
Bước tiếp theo phải nối hoàn thiện pháp lý với những công việc có địa chỉ và thời hạn. Các kiến nghị tại hội thảo hướng tới giải pháp tổ chức thực hiện ở TP.HCM và các địa phương trong giai đoạn chuyển tiếp đến ngày 1/4/2027. Thành phố dự kiến đẩy nhanh quy hoạch và chuẩn bị đầu tư tại ba cụm trọng điểm: Bàu Bàng, Gò Ông Sầm và Công viên Lịch sử - Văn hóa dân tộc.
Định hướng được nêu còn bao gồm hoàn thiện cơ chế pháp lý, tái cấu trúc thiết chế văn hóa, xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa và đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng nhân tài. Chuyển đổi số cũng cần đi cùng phát triển để thành phố có dữ liệu tốt hơn về cơ sở vật chất, sự kiện và nhu cầu sử dụng. Những công cụ này chỉ có ý nghĩa khi hỗ trợ quyết định quy hoạch và giúp đánh giá tác động, thay vì trở thành mục tiêu riêng.
Thước đo cuối cùng không phải số văn bản được ban hành hay công trình được công bố, mà là cư dân có thêm nơi sinh hoạt, rèn luyện và sáng tạo hay không. Mở rộng không gian văn hóa, thể thao đòi hỏi quy hoạch linh hoạt, thể chế nhất quán và trách nhiệm bảo tồn bản sắc. Nếu thiếu một trong ba, tham vọng tăng trưởng sẽ khó chuyển thành chất lượng sống tốt hơn.
