Từ đô thị tập trung sang mạng lưới nhiều trung tâm
Quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm là định hướng tổ chức không gian phát triển toàn thành phố thành mạng lưới đô thị liên kết, trong đó các khu vực được phân vai theo lợi thế thay vì dồn chức năng vào một lõi duy nhất. Đây là bước chuyển cần thiết khi địa giới và quy mô thành phố mở rộng.
Sáng 30/10, HĐND TP.HCM thông qua quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm. Quy hoạch bao phủ khoảng 6.772,59 km², gồm 168 đơn vị hành chính; dân số dự báo khoảng 18 triệu người năm 2030, 25 triệu năm 2045 và hơn 27 triệu năm 2050. Với quy mô ấy, mô hình chỉ dựa vào trung tâm hiện hữu sẽ khó phân bổ việc làm, dịch vụ và hạ tầng hợp lý.
Năm trung tâm vệ tinh được đặt trong cấu trúc rộng hơn gồm năm cực tăng trưởng và 10 vùng quản trị phát triển. Ý nghĩa của chúng không nằm ở việc tạo thêm những đô thị biệt lập, mà ở khả năng chia sẻ áp lực với lõi trung tâm, đồng thời đưa các chức năng phù hợp đến gần nơi người dân sinh sống và làm việc.
Năm vệ tinh, năm hướng mở rộng
Quy hoạch xác định Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên là năm trung tâm vệ tinh. Danh sách này kéo không gian phát triển từ vùng biển đảo và dải ven biển đến các khu vực phía Bắc, Tây Bắc và những địa bàn công nghiệp đang mở rộng. Đây là cách tổ chức lãnh thổ có chủ đích, không phải năm dự án giống nhau rải quanh thành phố.
Hóc Môn - Củ Chi có thể đảm nhận vai trò cửa ngõ phía Tây Bắc, kết nối đô thị, sản xuất và logistics; đại biểu cũng đề nghị xem xét công nghiệp công nghệ cao dựa trên các khu công nghiệp hiện có và dự kiến. Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên có thể bổ trợ cho hướng phát triển công nghiệp - logistics phía Bắc. Long Hải - Hồ Tràm và Côn Đảo mở ra một không gian ven biển, đảo với điều kiện tự nhiên và nhu cầu phát triển khác hẳn nội đô.
Các chức năng cụ thể vẫn cần được làm rõ trong triển khai. Nếu quy hoạch chỉ khoanh vùng mà không gắn từng trung tâm với hạ tầng, việc làm và dịch vụ thiết yếu, vệ tinh có nguy cơ trở thành nơi ở phụ thuộc vào lõi thành phố, thay vì một cực hoạt động thực chất.
Liên kết mới là yếu tố quyết định
Mạng lưới vệ tinh chỉ có thể định hình không gian đô thị khi được kết nối thành hệ thống. Quy hoạch nêu các hành lang Bắc - Nam, Đông - Tây, chuỗi công nghiệp - sản xuất - logistics đa phương thức, hạ tầng đô thị đa tầng và mạng lưới không gian xanh, mặt nước. Những kết nối này cần giúp người dân tiếp cận việc làm, trường học, y tế và dịch vụ mà không phải thường xuyên đi xuyên qua lõi trung tâm.
Các ý kiến tại kỳ họp nhấn mạnh vai trò của Vành đai 3, Vành đai 4 và cao tốc TP.HCM - Mộc Bài với logistics Tây Bắc; đồng thời đề xuất phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng, giảm áp lực cư trú mật độ cao ở trung tâm lịch sử. Đây là những lựa chọn có ý nghĩa trực tiếp với đời sống: chất lượng đi lại, thời gian tiếp cận dịch vụ và khả năng tìm việc gần nhà.
Thành phố ưu tiên công trình tạo giá trị gia tăng lớn như giao thông liên vùng, logistics đô thị, TOD, chuyển đổi số, hạ tầng số, năng lượng và hạ tầng xã hội. Thứ tự đầu tư vì vậy sẽ quyết định liệu các vệ tinh trở thành những điểm đến độc lập hay chỉ kéo dài phạm vi đi lại và đô thị hóa.
Quy hoạch chỉ có giá trị khi thành hiện thực
Việc thông qua quy hoạch là mốc chính trị - pháp lý, chưa phải bảo đảm rằng cấu trúc đa trung tâm sẽ vận hành như dự tính. Trước khi biểu quyết, đại biểu đồng thuận với mô hình siêu đô thị đa cực nhưng vẫn yêu cầu làm rõ cơ sở khoa học, chức năng từng khu vực và khả năng phân bổ nguồn lực. Những câu hỏi ấy là phép thử cần thiết: một bản đồ đẹp không thể thay thế quyết định đầu tư có thứ tự và phối hợp.
Theo quy trình được nêu, Chủ tịch UBND TP.HCM sẽ xem xét phê duyệt theo thẩm quyền, dự kiến trong tháng 11, trước khi tổ chức triển khai. UBND thành phố sẽ cụ thể hóa quy hoạch bằng chương trình, kế hoạch, danh mục dự án và nguồn lực thực hiện. Đây là giai đoạn cần biến các trung tâm vệ tinh thành những khu vực có kết nối, dịch vụ và chức năng kinh tế rõ ràng.
Thành công của quy hoạch TP.HCM không nên đo bằng số trung tâm được đặt tên, mà bằng việc cơ hội phát triển có lan tỏa khỏi lõi đô thị hay không. Năm vệ tinh có thể mở rộng không gian sống và sản xuất, nhưng chỉ khi giao thông, việc làm, dịch vụ công và bảo vệ môi trường được hoạch định đồng bộ. Nếu thiếu những điều đó, mạng lưới đa trung tâm sẽ dừng ở ý tưởng.
