Kinh tế bạc không dừng ở cơ sở dưỡng lão
Kinh tế bạc là hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu, sở thích, hành vi tiêu dùng của người lớn tuổi, trải rộng từ chăm sóc sức khỏe và bảo đảm thu nhập đến hỗ trợ sinh hoạt, dinh dưỡng và kết nối xã hội. Nhìn lĩnh vực này chủ yếu qua số cơ sở dưỡng lão là bỏ lỡ phần lớn nhu cầu đang hình thành. Sáng 29/10, Bảo hiểm xã hội Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Tạp chí Kinh tế - Tài chính tổ chức tọa đàm về phát triển kinh tế bạc gắn với trụ cột an sinh bền vững. Thông điệp đáng chú ý là chăm sóc người cao tuổi vừa là trách nhiệm xã hội, vừa có thể tạo động lực cho ngành dịch vụ mới. Muốn biến già hóa dân số thành cơ hội, chính sách cần kết nối dòng tiền hưu trí bền vững với chăm sóc sức khỏe phù hợp, thay vì xem hai việc này như những bài toán tách rời.
Phạm vi thị trường vì thế rộng hơn mô hình nội trú: y tế, dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, công nghệ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và bảo hiểm đều có vai trò. Mỗi mắt xích giải quyết một vấn đề khác nhau, từ theo dõi bệnh mạn tính đến giúp người cao tuổi duy trì khả năng tự sinh hoạt. Bác sĩ Đào Văn Sinh mô tả kinh tế bạc là một hệ sinh thái gồm y tế, dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, công nghệ, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và bảo hiểm. Cách nhìn này quan trọng vì nhu cầu không chỉ là điều trị khi đã nhập viện; người cao tuổi và gia đình còn cần dịch vụ thường xuyên, gần nhà và phù hợp với hoàn cảnh sống.
Tốc độ già hóa khiến mô hình hiện tại khó đáp ứng
Áp lực đang đến nhanh hơn khả năng mở rộng dịch vụ. Việt Nam bắt đầu giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011; đến năm 2021, nhóm từ 65 tuổi trở lên có khoảng 8,16 triệu người, chiếm 8,3% dân số. Dự báo đến năm 2036, tỷ lệ này đạt 14%, đưa Việt Nam vào giai đoạn dân số già; số người cao tuổi có thể tăng lên 16,8 triệu vào năm 2039 và 25,2 triệu vào năm 2069. Người lớn tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc, cần điều trị dài hạn, phục hồi chức năng và hỗ trợ sinh hoạt. Nếu hệ thống chỉ dựa vào bệnh viện và giường điều trị, nhu cầu chăm sóc liên tục sẽ bị bỏ ngỏ, còn gia đình phải tự xoay xở phần lớn công việc.
Khoảng trống nằm rõ ở các dịch vụ ngoài bệnh viện: chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng tại cộng đồng và chăm sóc dài hạn chưa phát triển tương xứng với nhu cầu. Đây không phải những tiện ích phụ. Chăm sóc ban ngày có thể giúp người cao tuổi được theo dõi sức khỏe, tham gia sinh hoạt và giao lưu, rồi trở về nhà; cách tổ chức này vừa duy trì kết nối xã hội vừa giảm gánh nặng cho gia đình. Nhưng mở rộng dịch vụ chỉ có ý nghĩa khi người dân tiếp cận được. Nếu thị trường chủ yếu phục vụ phân khúc cao cấp, tiềm năng kinh tế sẽ không chuyển thành an sinh rộng khắp.
Dịch vụ gần nhà cần đi cùng an sinh tài chính
Hướng đi hợp lý là xây dựng mạng lưới liên thông giữa bệnh viện, trạm y tế, cơ sở chăm sóc dài hạn và gia đình, thay vì để mỗi nơi hoạt động rời rạc. Chăm sóc tại nhà và phục hồi chức năng tại cộng đồng giúp người cao tuổi nhận hỗ trợ phù hợp với sinh hoạt thường ngày; các cơ sở chăm sóc ban ngày bổ sung nơi giao lưu và theo dõi sức khỏe. Muốn những dịch vụ người cao tuổi này đáng tin cậy, cần tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng, nhân lực được đào tạo và phối hợp giữa y tế công lập với khu vực tư nhân. Đào tạo người chăm sóc tại nhà cũng có thể nâng chất lượng hỗ trợ và tạo thêm việc làm. Điều cần tránh là phát triển dịch vụ theo hướng chỉ tăng số cơ sở mà không bảo đảm năng lực chuyên môn.
Chăm sóc sức khỏe cũng không thể tách khỏi khả năng bảo đảm thu nhập khi về già. Bảo hiểm y tế là trụ cột, nhưng cần phát triển thêm các hình thức bảo hiểm bổ sung, chăm sóc dài hạn và tích lũy tài chính cho tuổi già. Dữ liệu được nêu tại tọa đàm cho biết đến ngày 21/10, khoảng 73,6 triệu người trên cả nước đã được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc, tương đương khoảng 71% dân số. Đây là nền tảng đáng kể, song chăm sóc người cao tuổi đòi hỏi theo dõi liên tục từ dự phòng, phát hiện sớm, điều trị đến phục hồi chức năng. Dịch vụ chỉ thực sự có ích khi người dân có lựa chọn đa dạng về hình thức và mức giá.
Cơ hội chỉ thành hiện thực nếu đặt chất lượng sống làm trọng tâm
Tại Hội nghị Khoa học Kỹ thuật thường niên Bệnh viện Thống Nhất ngày 31/10, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên cảnh báo hệ thống y tế sẽ chịu áp lực lớn hơn nếu không kịp ứng phó với số người cao tuổi và bệnh mạn tính tăng lên. Ông cũng nhấn mạnh thích ứng với già hóa dân số không thể chỉ dựa vào mở rộng bệnh viện hay tăng số giường điều trị. Điều đó đặt ra một chương trình hành động rõ ràng: phát triển chuyên ngành lão khoa, đào tạo nhân lực, tăng nghiên cứu ứng dụng và chuyển đổi số; đồng thời tổ chức dịch vụ xuyên suốt giữa cơ sở y tế, cộng đồng và gia đình. Công nghệ có thể hỗ trợ theo dõi sức khỏe và kết nối chăm sóc, nhưng không thay thế nhân viên được đào tạo hay những dịch vụ trực tiếp.
Kinh tế bạc đáng được xem là hạ tầng dịch vụ của một xã hội đang già đi, chứ không phải thị trường ngách dành riêng cho dưỡng lão. Mở rộng chăm sóc tại nhà, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, bảo hiểm và công nghệ có thể đáp ứng nhu cầu an sinh, đồng thời hình thành thêm hoạt động kinh tế và việc làm. Tuy nhiên, tăng trưởng không nên được đo bằng số dịch vụ mới nếu người cao tuổi không tiếp cận được hoặc chất lượng không bảo đảm. Thước đo đúng là người dân có thể sống khỏe hơn, chủ động hơn và bớt phụ thuộc vào gia đình hay bệnh viện. Nếu chính sách, nhân lực và khả năng chi trả được giải quyết đồng thời, già hóa dân số sẽ trở thành động lực xây dựng hệ sinh thái chăm sóc có ích cho cả người cao tuổi lẫn cộng đồng.
