Nền tảng là chăm sóc sức khỏe suốt vòng đời
Kinh tế bạc là hệ sinh thái sản phẩm và dịch vụ đáp ứng nhu cầu, sở thích, hành vi tiêu dùng của người từ 50 tuổi trở lên, bao gồm y tế, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, bảo hiểm và hỗ trợ đời sống. Đây không nên là câu chuyện chỉ xoay quanh viện dưỡng lão hay cơ hội kinh doanh: thước đo trước hết phải là người cao tuổi sống khỏe, độc lập và có chất lượng sống tốt hơn. Việt Nam bắt đầu giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011; đến năm 2021, người từ 65 tuổi trở lên đạt khoảng 8,16 triệu, tương đương 8,3% dân số. Dự báo đến năm 2036, tỷ lệ này chạm 14%, đưa đất nước vào giai đoạn dân số già. Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh cùng lúc, cần điều trị dài hạn, phục hồi chức năng và trợ giúp sinh hoạt. Vì thế, mô hình chăm sóc chủ yếu dựa vào bệnh viện khó theo kịp nhu cầu đa dạng.
Sáng 29/10 tại Thành phố Hồ Chí Minh, Tạp chí Kinh tế - Tài chính phối hợp với Bảo hiểm xã hội thành phố tổ chức tọa đàm về phát triển kinh tế bạc và an sinh bền vững, với sự tham gia của đại diện quản lý, chuyên gia và doanh nghiệp. Cuộc trao đổi diễn ra đúng lúc tuổi thọ tăng, mức sinh giảm và nhu cầu chăm sóc sức khỏe dự kiến tiếp tục đi lên. Điều cần thay đổi là cách tổ chức dịch vụ: chuyển từ chữa bệnh theo từng đợt sang theo dõi sức khỏe liên tục, chủ động phòng bệnh, đồng thời mở rộng chăm sóc tại nhà, cộng đồng và cơ sở dài hạn. Kéo dài tuổi thọ mà không kéo dài thời gian sống khỏe sẽ khiến áp lực y tế tăng, còn người cao tuổi và gia đình phải tự xoay xở nhiều hơn.
Mở dịch vụ để giảm gánh nặng và tạo ngành nghề mới
Mở rộng dịch vụ người cao tuổi có thể đồng thời đáp ứng nhu cầu an sinh và tạo dư địa cho các ngành mới. Kinh tế bạc không chỉ gồm chăm sóc dài hạn mà còn liên quan đến dược phẩm, thiết bị hỗ trợ, công nghệ chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng, bảo hiểm và dịch vụ phục vụ đời sống. Tuy nhiên, phát triển hệ sinh thái này không đồng nghĩa xây thêm thật nhiều bệnh viện. Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên nói tại Hội nghị Khoa học Kỹ thuật thường niên Bệnh viện Thống Nhất ngày 31/10 rằng thích ứng với già hóa dân số không thể chỉ dựa vào mở rộng bệnh viện hoặc tăng số giường điều trị. Mạng lưới cần kết nối cơ sở y tế, gia đình và cộng đồng, với các lựa chọn như chăm sóc ban ngày, câu lạc bộ và hỗ trợ tại nhà. Trung tâm ban ngày có thể giúp người cao tuổi duy trì giao tiếp xã hội, đồng thời giảm gánh nặng chăm sóc cho gia đình.
Khoảng trống hiện nay nằm ở khả năng cung ứng: chăm sóc vẫn tập trung tại bệnh viện và một số cơ sở nội trú, trong khi dịch vụ tại nhà, chăm sóc ban ngày, phục hồi chức năng ở cộng đồng và chăm sóc dài hạn chuyên nghiệp chưa phát triển tương xứng. Muốn lấp khoảng trống, cần tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng, phối hợp giữa y tế công lập và tư nhân, cùng lực lượng lao động được đào tạo. Đề xuất kết nối trường y, cơ sở đào tạo với trung tâm dịch vụ việc làm để mở khóa huấn luyện ngắn hạn về chăm sóc tại nhà có ý nghĩa thiết thực: nâng kỹ năng cho người chăm sóc và mở thêm việc làm. Nếu thiếu đào tạo và giám sát, tăng số lượng dịch vụ có thể chỉ tạo ra một thị trường lớn hơn, chứ chưa chắc tạo ra sự chăm sóc tốt hơn.
Chất lượng chỉ có ý nghĩa khi người dân đủ sức tiếp cận
Một hệ thống chăm sóc chuyên nghiệp nhưng chỉ dành cho nhóm khá giả sẽ không thể trở thành trụ cột an sinh. Các mô hình cần nhiều mức dịch vụ và chi phí, tránh để thị trường dồn vào phân khúc cao cấp trong khi người thu nhập thấp khó tiếp cận. Đây là điểm kinh tế bạc phải giải quyết ngay từ thiết kế: dịch vụ có tiêu chuẩn, nhưng cũng cần những lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh khác nhau. Bảo hiểm y tế tiếp tục giữ vai trò quan trọng; bên cạnh đó, cần nghiên cứu bảo hiểm bổ sung, bảo hiểm chăm sóc dài hạn và cách tích lũy tài chính để người dân chuẩn bị cho tuổi già. Cơ hội kinh tế chỉ đáng kể khi người cao tuổi có thu nhập trung bình và thấp cũng sử dụng được dịch vụ.
Vì vậy, ưu tiên không nên là quảng bá quy mô thị trường trước khi chứng minh chất lượng và khả năng chi trả. Cần xây dựng chuẩn cho chăm sóc tại nhà, cơ sở dưỡng lão và dịch vụ dài hạn; đào tạo nhân lực; kết nối chăm sóc với y tế cơ sở, gia đình và cộng đồng. Sau tọa đàm ngày 29/10, ban tổ chức kỳ vọng thúc đẩy liên kết giữa cơ quan quản lý, cơ sở y tế, doanh nghiệp và cộng đồng để hình thành mô hình chăm sóc có chất lượng, bền vững, phù hợp khả năng chi trả. Đó là hướng đi đúng: phát triển kinh tế bạc không phải biến tuổi già thành một thị trường đơn thuần, mà xây dựng dịch vụ đáng tin cậy để người cao tuổi có thể sống khỏe và tự chủ hơn. Khi chất lượng đi cùng khả năng tiếp cận, tăng trưởng mới thực sự củng cố an sinh.
