Khám sức khỏe miễn phí toàn dân: tham vọng lớn với khoảng trống hơn 10 triệu người
Chương trình khám sức khỏe miễn phí toàn dân tại TP.HCM là kế hoạch sàng lọc sức khỏe quy mô lớn, hướng tới quản lý sức khỏe toàn dân bằng hồ sơ sức khỏe điện tử, giúp mỗi người dân được kiểm tra ít nhất một lần trong năm, phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật và chuyển từ thói quen khám khi có bệnh sang chủ động phòng bệnh. Ở cấp độ ý tưởng, đây là bước nhảy vọt về tư duy y tế công cộng, nhưng các con số hiện tại cho thấy tham vọng này đang vấp phải rào cản không nhỏ. Gần 4 triệu người đã được khám và hình thành sổ sức khỏe điện tử, song hơn 10 triệu người vẫn chưa có bất kỳ dữ liệu nào. Nói cách khác, chương trình quản lý sức khỏe toàn dân mới đi được chưa đầy nửa chặng đường, dù thành phố đã kích hoạt cả chiến dịch 150 ngày đêm với sự tham gia của toàn bộ hệ thống bệnh viện và y tế cơ sở.
Những con số biết nói: độ phủ thấp và sự chênh lệch giữa các địa phương
Điểm đáng lo nhất không chỉ là tỷ lệ chung còn thấp mà là sự chênh lệch rõ rệt giữa các phường, xã. Dân số TP.HCM khoảng 14 triệu người nhưng mới gần 4 triệu người được khám sức khỏe miễn phí, tương đương 43,1% dân số. Trong 168 phường, xã, đặc khu, có 80 địa phương đạt tỷ lệ khám từ 30% trở lên, 24 nơi vượt 50% và 10 địa phương trên 60%. Những điểm sáng như xã Thạnh An với 96,5% hay phường Phước Thắng đạt 93,5% cho thấy nếu chính quyền quyết liệt, huy động cả hệ thống chính trị và phối hợp tốt với ngành y tế, tiến độ có thể bứt phá. Ngược lại, 18 phường, xã dưới 20% phản ánh sự lỏng lẻo trong tổ chức cũng như thiếu chiến lược tiếp cận nhóm dân cư khó vận động. Sự bất cân đối này nếu không được khắc phục sẽ khiến chương trình sàng lọc sức khỏe mất đi ý nghĩa công bằng và toàn diện.
Rào cản vô hình: tâm lý ngại khám và nhóm lao động bị bỏ quên
Lý do kỹ thuật không còn là trở ngại lớn; vấn đề nằm ở tâm lý và cách tổ chức. Ngành y tế thừa nhận chương trình đã bước vào giai đoạn khó khăn hơn vì một bộ phận người dân không muốn khám dù được miễn phí. Đây là lời nhắc rằng miễn phí không đồng nghĩa với tự động tham gia nếu người dân chưa thấy lợi ích trực tiếp hoặc còn e ngại thủ tục. Đáng chú ý, nhóm lao động tại doanh nghiệp được đánh giá là “thách thức lớn”, khi tỷ lệ tham gia khám sức khỏe chỉ khoảng 10%. Họ thường làm việc theo ca, ít thời gian di chuyển tới cơ sở y tế và đã quen với các đợt khám định kỳ mang tính hình thức. Nếu chương trình khám sức khỏe miễn phí không được đưa vào ngay chính nơi làm việc, với lịch trình linh hoạt, thì việc yêu cầu họ tự đăng ký, tự sắp xếp thời gian là một kỳ vọng xa thực tế.
Hồ sơ sức khỏe điện tử: tài sản dài hạn nhưng chưa đủ sức thuyết phục người dân
Với gần 4 triệu người đã khám, hồ sơ sức khỏe điện tử đang hình thành như một “tài sản dữ liệu” y tế quý giá. Mỗi nhóm tuổi có gói khám riêng, kết quả được cập nhật thường xuyên, cho phép theo dõi sức khỏe liên tục, phát hiện sớm nguy cơ và hỗ trợ bác sĩ ra quyết định điều trị tốt hơn. Ngành y tế còn lập tổ chuyên gia phân tích dữ liệu khám sức khỏe để nhận diện các vấn đề sức khỏe ưu tiên của người dân, từ đó đề xuất giải pháp chăm sóc phù hợp cho toàn thành phố. Tuy nhiên, với hơn 10 triệu người chưa có dữ liệu, lợi ích của hồ sơ sức khỏe điện tử vẫn phần lớn là tiềm năng chứ chưa thành trải nghiệm thực tế cho đa số dân cư. Nếu truyền thông chỉ dừng ở thông điệp “nhân văn” mà không chỉ ra các lợi ích cụ thể, dễ hiểu như giảm thời gian chờ, không phải lặp lại xét nghiệm, được nhắc lịch tái khám…, thì khó tạo động lực cho người dân thay đổi thói quen.
Bài học từ nơi làm tốt và gợi ý chiến lược tiếp cận 10 triệu người còn lại
Thực tế tại các địa phương dẫn đầu cho thấy công thức thành công không quá phức tạp: cấp ủy, chính quyền vào cuộc quyết liệt, huy động cả hệ thống chính trị, phối hợp chặt với ngành y tế và tổ chức khám linh hoạt, tập trung thì tiến độ tăng rõ. Thời gian tới, ngành y tế dự kiến tập trung vào ba nhóm: người dân tại 18 phường, xã có tỷ lệ thấp; học sinh, sinh viên với kế hoạch khám ngay đầu năm học, khoảng 3 triệu em; và cán bộ, công chức, viên chức, người lao động. Đây là hướng đi hợp lý nhưng sẽ chỉ hiệu quả nếu đi kèm các điều kiện cụ thể: đưa đội khám đến trường học và doanh nghiệp, gắn khám sức khỏe với thủ tục bắt buộc phù hợp từng nhóm, đồng thời phân tách rõ những người đã khám định kỳ ở nơi làm việc để tránh trùng lặp. Cuối cùng, quản lý sức khỏe toàn dân chỉ trở thành hiện thực khi người dân coi việc khám sàng lọc là quyền lợi thường xuyên, không phải “chiến dịch phong trào” diễn ra một lần rồi thôi.
