Khám sức khỏe miễn phí cho hơn nửa dân số: Thành tựu lớn nhưng chưa đủ
Chương trình khám sức khỏe định kỳ miễn phí là hoạt động sàng lọc bệnh định kỳ cho toàn dân, trong đó người dân được kiểm tra sức khỏe tổng quát tại cơ sở y tế đủ điều kiện, nhằm phát hiện sớm bệnh tật, đánh giá yếu tố nguy cơ và xây dựng dữ liệu quản lý sức khỏe theo vòng đời, hướng tới một chương trình y tế toàn dân bền vững và khám sức khỏe hiệu quả. Đến nay, trên 50% người dân cả nước đã được khám sức khỏe định kỳ miễn phí, một số địa phương đạt tỷ lệ trên 90%. Nếu chỉ nhìn vào tỷ lệ bao phủ, đây là một bước tiến rất đáng kể, cho thấy ngành y tế đã chuyển từ tư duy điều trị sang chủ động phòng bệnh. Tuy nhiên, con số đẹp không tự động đồng nghĩa với chất lượng thực tế. Câu hỏi cần đặt ra là: người dân có thực sự được phát hiện sớm bệnh tật, được quản lý sức khỏe liên tục, hay chương trình mới dừng ở mức "điểm danh" trên hệ thống? Khi mục tiêu là bảo vệ sức khỏe cả đời, không thể chấp nhận một chương trình chỉ “đẹp số liệu, nghèo hiệu quả”.
Bao phủ đồng bộ trên giấy, chất lượng phân tán ngoài thực tế
Theo báo cáo bước đầu, các địa phương đã triển khai công tác khám sức khỏe định kỳ miễn phí cho toàn dân một cách đồng bộ và được đánh giá là hiệu quả. Bộ Y tế đã nhận báo cáo từ 34 tỉnh, thành phố và đang tiếp tục tổng hợp. Nhưng sự “đồng bộ” ở đây chủ yếu mới thể hiện ở tiến độ triển khai và tỷ lệ tham gia, không phải ở chất lượng cùng mặt bằng chuyên môn. Bộ Y tế chỉ yêu cầu khám tại cơ sở đủ điều kiện, với đầy đủ các chuyên khoa Nội, Ngoại, Da liễu, Răng Hàm Mặt, Mắt, Tai Mũi Họng, Sản khoa. Trên thực tế, năng lực đội ngũ bác sĩ, trang thiết bị và quy trình sàng lọc bệnh định kỳ tại từng địa phương có thể khác nhau rất xa. Khi không có gói khám chuẩn bắt buộc cho toàn quốc mà giao cho địa phương tự lựa chọn danh mục khám, xét nghiệm cơ bản và mở rộng sao cho phù hợp điều kiện, hiệu quả, tiết kiệm chi phí, nguy cơ chênh lệch về chất lượng là điều khó tránh khỏi. Cùng một chương trình y tế toàn dân, nhưng người ở tỉnh này có thể được sàng lọc bài bản, trong khi nơi khác chỉ nhận được vài xét nghiệm cơ bản mang tính hình thức.
Từ gói khám cứng sang quyền quyết định của bác sĩ: Bước tiến đúng nhưng cần giám sát
Ban đầu, Bộ Y tế dự kiến quy định cố định một số xét nghiệm cơ bản trong gói khám sức khỏe miễn phí. Tuy nhiên, sau phản ánh của địa phương và chuyên gia, Bộ đã chuyển hướng, giao quyền chỉ định xét nghiệm cho bác sĩ trực tiếp khám. Đây là thay đổi đáng hoan nghênh, vì trả lại tính cá thể hóa cho hoạt động sàng lọc bệnh định kỳ: xét nghiệm phải dựa trên tình trạng sức khỏe, kết quả thăm khám và yêu cầu chuyên môn của từng người dân, thay vì một danh mục cứng áp cho tất cả. Theo Tiến sĩ Vương Ánh Dương, mục tiêu cốt lõi của hoạt động khám sức khỏe định kỳ là phát hiện sớm bệnh tật và các yếu tố nguy cơ, sau đó hướng dẫn người dân có nguy cơ đến cơ sở khám chữa bệnh phù hợp để chẩn đoán và điều trị kịp thời. Về lý thuyết, mô hình này tạo điều kiện cho khám sức khỏe hiệu quả, tránh xét nghiệm thừa, đồng thời bảo đảm chi phí sử dụng hợp lý. Nhưng để nó không biến tướng thành cắt giảm xét nghiệm một cách tùy tiện, chương trình cần đi kèm các tiêu chí giám sát rõ ràng: tỷ lệ phát hiện bệnh mới, mức độ tuân thủ phác đồ, số ca nghi ngờ được chuyển tuyến và theo dõi đến nơi đến chốn.
Dữ liệu điện tử: Chìa khóa để tiết kiệm chi phí hay thêm một lớp hình thức?
Một điểm mới quan trọng của chương trình là xây dựng và sử dụng Sổ sức khỏe điện tử, cùng với việc khai thác dữ liệu từ bảo hiểm xã hội và ứng dụng định danh quốc gia (VNeID). Bộ Y tế đang tổng hợp số lượng người dân được khám, số Sổ sức khỏe điện tử đã lập và tình hình cập nhật kết quả khám lên hệ thống, theo tinh thần Nghị quyết 72-NQ/TW về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Song song, Bộ đang xây dựng phương pháp phân tích, xử lý dữ liệu từ kết quả khám định kỳ; trên cơ sở mô hình bệnh tật theo độ tuổi, địa bàn dân cư, sẽ tiếp tục ban hành hướng dẫn khám sàng lọc theo từng nhóm bệnh cụ thể. Nếu làm nghiêm, đây là “trái tim” của chương trình y tế toàn dân: dữ liệu giúp hạn chế xét nghiệm trùng lặp, bảo đảm tính liên tục trong quản lý sức khỏe và tối ưu chi phí. Ngược lại, nếu việc nhập liệu chỉ để đối phó, Sổ sức khỏe điện tử sẽ trở thành lớp giấy tờ số hóa, không giúp giảm chỉ định xét nghiệm không cần thiết như mục tiêu đặt ra. Chất lượng dữ liệu, mức độ khai thác thực sự trong khám sức khỏe hàng năm, sẽ là thước đo cho tính thực chất của chương trình, chứ không phải chỉ là số Sổ được tạo lập.
Làm sao biến chương trình bao phủ rộng thành lợi ích thật cho người dân?
Ở thời điểm hơn 50% dân số đã được khám sức khỏe định kỳ miễn phí, câu hỏi không còn là “có triển khai hay không”, mà là “chương trình mang lại lợi ích gì rõ ràng cho người dân”. Khung chính sách hiện nay đã nhấn mạnh yêu cầu khám sức khỏe thực chất, hiệu quả, tiết kiệm chi phí, tổ chức tại cơ sở được cấp phép, dùng bác sĩ đa chuyên khoa, linh hoạt danh mục xét nghiệm và kế thừa dữ liệu khám chữa bệnh sẵn có. Vấn đề là ý chí chính sách này có đi được đến tuyến xã, huyện hay dừng lại ở văn bản. Để chương trình khám sức khỏe miễn phí trở thành nền tảng phòng bệnh bền vững, ngành y tế cần công bố các chỉ báo chất lượng thay vì chỉ báo số lượng: tỷ lệ phát hiện sớm tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh mạn tính; tỷ lệ người được quản lý theo vòng đời; mức giảm xét nghiệm trùng lặp. Khi người dân thấy khám sức khỏe định kỳ giúp họ tránh được biến chứng nặng, giảm thời gian và chi phí điều trị sau này, chương trình mới thực sự xứng đáng với tên gọi chương trình y tế toàn dân.
