Từ người dùng cuối đến người tạo công nghệ: lựa chọn sống còn
Phát triển nhân lực AI là quá trình xây dựng có hệ thống đội ngũ học sinh, sinh viên, người lao động và chuyên gia sở hữu kiến thức, kỹ năng, thái độ và đạo đức để sử dụng, nghiên cứu, phát triển, vận hành và quản trị các hệ thống trí tuệ nhân tạo an toàn, hiệu quả, phục vụ trực tiếp cho phát triển kinh tế số, xã hội số và các ngành công nghệ chiến lược. Công nghệ trí tuệ nhân tạo đã và đang góp phần nâng cao rõ rệt năng suất lao động và cải thiện chất lượng cuộc sống của con người. Những ứng dụng như thiết bị hỗ trợ người khiếm thị “nhìn thấy” và cảm nhận không gian ảo là minh chứng cụ thể cho tác động của AI đến từng cá nhân. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc mua và sử dụng sản phẩm AI từ nước ngoài, Việt Nam sẽ chấp nhận vị thế phụ thuộc. Như Giáo sư Vũ Hà Văn nhấn mạnh, Việt Nam không nên là người dùng cuối của công nghệ nước ngoài mà cần tự tạo công nghệ cho chính mình.
Chiến lược quốc gia và chương trình phát triển nhân lực AI: bước đi mang tính tuyên bố
Năm 2021, Việt Nam ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030 với tham vọng trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo AI trong khu vực. Ba năm triển khai cho thấy AI không còn là khái niệm xa lạ khi đã len vào nhiều lĩnh vực kinh tế, nâng năng suất và thay đổi cách sống, cách làm việc. Tuy vậy, tốc độ phát triển cực nhanh của AI cũng đặt ra thách thức quản lý và quản trị cho mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Ngày 11/8/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu ký Quyết định 1528/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình quốc gia phát triển nhân lực trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, định hướng đến năm 2035. Đây không chỉ là một chương trình giáo dục, mà là tuyên bố chính trị rằng Việt Nam muốn có năng lực tự chủ AI, gắn chặt phát triển nhân lực với các ngành công nghệ chiến lược và lợi ích quốc gia. "Mục tiêu của Chương trình nhằm phát triển đội ngũ nhân lực trí tuệ nhân tạo có quy mô, cơ cấu và chất lượng đáp ứng yêu cầu phát triển các ngành công nghệ chiến lược, nâng cao năng lực tự chủ công nghệ quốc gia".
Đào tạo AI 2030: từ phổ cập đến tạo hạt nhân chuyên gia
Điểm cốt lõi của chương trình quốc gia AI là coi năng lực sử dụng và ứng dụng trí tuệ nhân tạo là một trong những năng lực thiết yếu của người học và người lao động. Mục tiêu đến năm 2030 là hình thành hệ thống giáo dục tích hợp AI ở tất cả các cấp học và trình độ đào tạo. Ít nhất 80% học sinh phổ thông và dự bị đại học sẽ được phổ cập kiến thức, kỹ năng cơ bản về AI, gắn với tư duy số, tư duy tính toán và đạo đức sử dụng AI. 100% sinh viên đại học và ít nhất 80% người học nghề sẽ được trang bị kiến thức, kỹ năng cơ bản về AI, đạo đức và an toàn dữ liệu, có năng lực ứng dụng AI trong học tập và nghề nghiệp một cách an toàn, hiệu quả. Ở tầng cao, chương trình đặt mục tiêu đào tạo, bồi dưỡng tối thiểu 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên có năng lực ứng dụng AI trong các ngành trọng điểm, cùng ít nhất 10.000 nhân lực trình độ cao về AI, trong đó có 1.500 chuyên gia làm chủ công nghệ lõi và dẫn dắt các nhiệm vụ trọng điểm. Đây là chiến lược đào tạo AI 2030 toàn diện: phổ cập rộng để tạo nền, đồng thời đầu tư chiều sâu cho đội ngũ tinh hoa.
Gắn nhân lực AI với công nghệ chiến lược: tránh cái bẫy “hào nhoáng nhưng vô dụng”
Một chương trình quốc gia AI chỉ có ý nghĩa khi nhân lực được đào tạo gắn với những ngành có thể tạo ra giá trị và sức mạnh mới. Mục tiêu được nêu rõ: phát triển đội ngũ nhân lực trí tuệ nhân tạo đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, xã hội số, kinh tế xanh và các ngành công nghệ chiến lược, đồng thời nâng cao năng lực tự chủ công nghệ của quốc gia. Nói cách khác, AI phải gắn với năng lượng, sản xuất, y tế, nông nghiệp thông minh, quốc phòng – an ninh… chứ không thể chỉ dừng ở vài ứng dụng “thời thượng”. Chương trình đặt mục tiêu phát triển mạng lưới ít nhất 10 trung tâm đào tạo và nghiên cứu tiên tiến về AI, trong đó 5–7 trung tâm đạt trình độ tiên tiến trong khu vực. Đồng thời, ít nhất 25 trường đại học sẽ trở thành đầu mối AI, triển khai các chương trình AI+X và X+AI, bảo đảm AI thấm vào từng lĩnh vực cụ thể. Đây là bước then chốt để Việt Nam không bị lệ thuộc vào nền tảng và sản phẩm AI ngoại khi bước vào kỷ nguyên công nghệ chiến lược.
Tự chủ AI để bảo vệ lợi ích quốc gia và người dân
AI đang tác động đến mọi mặt đời sống, từ thiết bị giúp người khiếm thị “nhìn thấy” cho đến tối ưu vận hành doanh nghiệp và dịch vụ công. Nhưng cùng với cơ hội là hàng loạt rủi ro về dữ liệu, quyền riêng tư, bất bình đẳng kỹ năng và phụ thuộc công nghệ. Việt Nam đã khẳng định rõ quan điểm: phát triển và ứng dụng AI phải lấy lợi ích quốc gia, lợi ích của xã hội và người dân làm trung tâm, không được lạm dụng công nghệ để xâm phạm các quyền, lợi ích hợp pháp đó. Chương trình quốc gia phát triển nhân lực AI vì thế không chỉ là câu chuyện đào tạo kỹ thuật, mà còn là dự án xây dựng năng lực xã hội để dùng AI một cách an toàn, tin cậy và có trách nhiệm. Định hướng đến năm 2035 là hình thành hệ sinh thái nhân lực AI hiện đại, bền vững, trong đó năng lực sử dụng AI trở thành năng lực phổ biến của lực lượng lao động, và AI trở thành công nghệ nền tảng thúc đẩy học tập, lao động, sản xuất, kinh doanh và quản trị quốc gia. Nếu kiên trì đi đến cùng, Việt Nam có cơ hội thực sự trở thành người tạo công nghệ AI, mở ra một chu kỳ phát triển mới, thay vì mãi đứng ở vị trí người dùng cuối.
