Quy chuẩn trạm sạc xe điện: cuộc chơi mới cho hạ tầng sạc Việt Nam
Quy chuẩn trạm sạc xe điện là bộ yêu cầu kỹ thuật tối thiểu và bắt buộc đối với trụ sạc, trạm sạc, nhằm kiểm soát an toàn điện, đo lường, kết nối với lưới điện và bảo vệ người dùng, đồng thời tạo nền tảng để các mạng lưới sạc khác nhau có thể vận hành tương thích trên cùng một hạ tầng chung.
Bộ Công Thương đã xây dựng dự thảo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về trụ sạc, trạm sạc xe điện, trong bối cảnh thị trường xe điện tăng tốc với 15.676 xe thuần điện được tiêu thụ trong năm 2023 và 17.536 xe chỉ trong sáu tháng đầu 2024. Khi số lượng xe tăng nhanh, việc tiếp tục để mỗi doanh nghiệp tự chọn tiêu chuẩn riêng không còn chấp nhận được. Quy chuẩn mới không chỉ là tài liệu kỹ thuật; đó là ranh giới giữa một thị trường cạnh tranh lành mạnh và một mê trận tiêu chuẩn, nơi người dùng phải đánh cược an toàn của mình. Nếu trước đây hạ tầng sạc Việt Nam giống như "làng nào biết làng đó", thì giờ là lúc buộc các làng mở cổng nối đường cho nhau.
Từ độc quyền mềm đến sân chơi chung: VinFast, EV One, EverCharge không còn đứng riêng lẻ
Một trong những thay đổi lớn nhất mà quy chuẩn trạm sạc xe điện mang lại là chuyển dịch từ các hệ sinh thái khép kín sang sân chơi chung, nơi chất lượng và khả năng tương thích quan trọng hơn khả năng "nhốt" khách hàng. Hiện hệ thống trụ sạc có độ bao phủ cao nhất thuộc về VinFast với 150.000 cổng sạc tại 34 tỉnh thành, công suất tới 360kW. Bên cạnh đó là các mạng lưới công cộng như EV One, EverCharge và các nhà cung cấp sạc tại nhà như EverEV, GreenCharge, StarCharge, Autel…
Trước khi có quy chuẩn, mỗi bên có thể chọn tiêu chuẩn riêng, vô hình trung tạo nên độc quyền mềm: người mua xe bị buộc gắn với một mạng lưới sạc. Dự thảo quy chuẩn nhằm thiết lập mức yêu cầu kỹ thuật tối thiểu bắt buộc, làm rõ trách nhiệm của nhà sản xuất, chủ đầu tư, đơn vị vận hành và điện lực. Nói cách khác, thay vì cạnh tranh bằng việc khóa người dùng trong hạ tầng riêng, các doanh nghiệp sẽ phải cạnh tranh bằng độ an toàn, độ tin cậy và dịch vụ. "Từ đó tạo môi trường cạnh tranh dựa trên chất lượng, an toàn và khả năng tương thích; hạn chế thiết bị kém chất lượng, không rõ nguồn gốc" – đó là tuyên ngôn cho một cuộc chơi mới.
VGX, Selex – Petrolimex và mô hình dùng chung: bản lề cho trạm sạc tương thích
Trong bức tranh quy chuẩn mới, liên doanh Hạ tầng Năng lượng Xanh Việt Nam (VGX) giữa Selex và Petrolimex cho thấy con đường hạ tầng sạc Việt Nam phải đi: mở, dùng chung và tương thích. Selex đã chính thức bắt tay với "gã khổng lồ" xăng dầu để xây mạng lưới trạm sạc và đổi pin dùng chung, nhằm xóa rào cản trung thành thương hiệu. VGX hướng tới một mạng lưới mở, phục vụ tất cả người dân và doanh nghiệp, ưu tiên Hà Nội và TP.HCM – nơi đang thí điểm khu vực chỉ dành xe điện.
Mô hình trạm sạc dùng chung này là lời đáp cho câu hỏi nhiều người lo: liệu trạm sạc tương thích có chỉ là khẩu hiệu. Khi hạ tầng được thiết kế phục vụ cả xe hai bánh và bốn bánh, đồng thời mở cho các nhà sản xuất như Honda, Yadea, BYD, Skoda… tham gia, hạ tầng không còn là tài sản riêng của một hãng mà trở thành nền tảng dịch vụ cho cả thị trường. Sự xuất hiện của VGX "không chỉ mang đến sự lựa chọn mới cho người tiêu dùng mà còn đặt ra một tiêu chuẩn mới về tính kết nối và sẻ chia trong kỷ nguyên giao thông xanh". Đây là minh chứng sống cho việc quy chuẩn không giết sáng tạo; nó buộc sáng tạo phải nghĩ theo hướng chia sẻ.
Người dùng được gì: minh bạch, an toàn và ít nỗi lo hết pin hơn
Nếu quy chuẩn trạm sạc xe điện nghe có vẻ xa vời, tác động lên người dùng lại rất cụ thể. Thứ nhất, quy chuẩn yêu cầu bảo đảm đo lường, tính cước và thông tin dịch vụ minh bạch, qua đó bảo vệ quyền lợi người sử dụng. Không còn cảnh mỗi trạm một kiểu tính tiền, mỗi app một cách hiển thị. Thứ hai, quy chuẩn kiểm soát rủi ro trong thiết kế, lắp đặt, vận hành trạm sạc, góp phần giảm nguy cơ chập điện, cháy nổ. Khi xe điện là một khối pin lớn chạy cùng gia đình bạn, tiêu chuẩn an toàn cao không phải lựa chọn mà là điều kiện sẵn sàng tâm lý.
Quan trọng hơn, quy chuẩn tạo nền để các trạm sạc tương thích hơn, giúp giảm nỗi lo hết pin giữa đường – điều mà nhiều người vẫn lấy làm lý do tránh xe điện. Khi VGX và các mạng lưới mở hướng tới phục vụ mọi người dân, mọi doanh nghiệp, người dùng có thể kỳ vọng một bản đồ trạm sạc dày hơn, ít phân mảnh hơn. Bộ quy chuẩn cũng giúp quản lý phụ tải và chất lượng điện năng, giúp hệ thống điện vận hành ổn định ngay cả khi lượng xe điện tiếp tục tăng nhanh. Nói thẳng, tiêu chuẩn tốt là bảo hiểm miễn phí cho túi tiền và sự an tâm của người dùng.
Kết luận: quy chuẩn là tấm vé lên hạng cho hạ tầng sạc Việt Nam
Bộ Công Thương không chỉ soạn một văn bản kỹ thuật; họ đang vẽ lại luật chơi cho cả hạ tầng sạc Việt Nam. Khi thị trường xe thuần điện từ 15.676 xe năm 2023 lên 17.536 xe chỉ trong nửa đầu năm sau, câu hỏi không còn là "có nên" mà là "phải" có quy chuẩn để tránh một cuộc chạy đua số lượng bằng mọi giá. Trong luật chơi mới, VinFast, EV One, EverCharge, EverEV hay bất kỳ cái tên nào khác đều phải đứng trên cùng mặt bằng yêu cầu kỹ thuật. Hãng nào coi nhẹ chất lượng, an toàn, khả năng tương thích sẽ bị loại dần khỏi cuộc chơi, không phải bằng lệnh cấm mà bằng sự quay lưng của người dùng.
Liên doanh kiểu Selex – Petrolimex cho thấy mô hình hợp tác hạ tầng mở không chỉ là lý thuyết đẹp. Đây là hướng đi mà các nhà sản xuất quốc tế như BYD, Skoda có thể dựa vào thay vì tự xây hạ tầng tốn kém. Quy chuẩn trạm sạc xe điện, nếu được thiết kế và triển khai nghiêm túc, sẽ biến cạnh tranh xe điện ở Việt Nam từ cuộc chơi "ai xây nhiều trạm hơn" thành cuộc đua "ai xây trạm tốt, an toàn và tiện hơn". Và đó mới là kiểu cạnh tranh mà người dùng và xã hội cần.
